Λίγες ημέρες πριν από την άτυπη Σύνοδο Κορυφής της Κύπρου, στις 23-24 Απριλίου, όπου οι ηγέτες της ΕΕ θα συζητήσουν για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028-2034, το Ινστιτούτο Bruegel δημοσίευσε εκτενή ανάλυση για τους πέντε νέους «ιδίους πόρους» που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιούλιο του 2025. Το συμπέρασμα είναι τόσο τεχνικό όσο και πολιτικά εκρηκτικό: η ΕΕ χρειάζεται χρήματα, και κάποιος θα τα πληρώσει.
Το νέο ΠΔΠ, ύψους 2 τρισεκατομμυρίων ευρώ για επτά χρόνια, το μεγαλύτερο στην ιστορία της ΕΕ, επιδιώκει να χρηματοδοτήσει αμυντικές δαπάνες, πράσινη μετάβαση, ψηφιακές επενδύσεις και την αποπληρωμή του χρέους από το Ταμείο Ανάκαμψης (NextGenerationEU). Η ΕΕ χρειάζεται νέους ιδίους πόρους, γιατί από το 2028 ξεκινά η αποπληρωμή του χρέους του NextGenerationEU, ενώ τα έξοδα για νέες στρατηγικές προτεραιότητες έχουν εκτιναχθεί.
Η Λευκωσία φιλοδοξεί να αποτελέσει την αφετηρία για μια συμφωνία επί του νέου ΠΔΠ ως το τέλος του 2026. Ωστόσο, η συζήτηση είναι ευαίσθητη και διχαστική. Αρχικά είχε προγραμματιστεί για τη Σύνοδο Κορυφής του Μαρτίου, αλλά αναβλήθηκε, και κατά τον πρόεδρο Αντόνιο Κόστα «το θέμα έχει γίνει ακόμα πιο επείγον».
Πέντε νέοι πόροι ή πέντε νέοι φόροι;
Η Επιτροπή παρουσιάζει τους νέους «ιδίους πόρους» ως τεχνικές αναδιανομές εσόδων. Στην πράξη, όμως, για τον Ευρωπαίο πολίτη, πολλοί από αυτούς θα μεταφραστούν σε υψηλότερες τιμές στο σούπερ μάρκετ, στον λογαριασμό ρεύματος και στα καταστήματα ηλεκτρονικών. Το Bruegel, στην ανάλυσή του, που δημοσιεύτηκε σήμερα, αξιολογεί καθέναν από τους πέντε πόρους:
- Σύστημα Εμπορίας Ρύπων (ETS): Η Επιτροπή προτείνει το 30% των εσόδων από δημοπρασίες δικαιωμάτων ρύπων να μεταφέρεται στον ενωσιακό προϋπολογισμό. Το Bruegel χαρακτηρίζει την πρόταση οικονομικά ορθή αλλά επικρίνει τον αποκλεισμό του νέου ETS2 (που θα καλύψει οδικές μεταφορές και κτίρια από το 2027), αποκλεισμό που αποδίδει σε καθαρά πολιτική βούληση των κυβερνήσεων να κρατήσουν τα έσοδα. Τα αναμενόμενα ετήσια έσοδα υπολογίζονται σε περίπου 9,6 δισ. ευρώ, με βάση τιμή ρύπου €88/τόνο, όμως στις αρχές του 2026 η τιμή υποχώρησε κάτω από τα €70, κάτι που καθιστά τους υπολογισμούς αβέβαιους. Σημειώνουμε ότι, ο υπολογισμός εσόδων από το σύστημα εμπορίας ρύπων ουσιαστικά κλείνει και κάθε συζήτηση για ενδεχόμενη κατάργησή του.
- Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM): Το 75% των εσόδων από τον «φόρο άνθρακα» στις εισαγωγές θα πηγαίνει στις Βρυξέλλες. Ο πόρος αυτός έχει ισχυρή τεκμηρίωση, καθώς συνδέεται άμεσα με πολιτική αποκλειστικής ενωσιακής αρμοδιότητας (εμπόριο) και ανταγωνιστικότητα. Τα αναμενόμενα έσοδα είναι σχετικά μέτρια (έως 1,4 δισ. ευρώ ετησίως), αλλά το Bruegel προτείνει να αποδίδεται στην ΕΕ το σύνολο των εσόδων CBAM.
- Φόρος Καπνού (TEDOR): Ένας ενιαίος συντελεστής 15% επί των ελάχιστων ενωσιακών δασμών στον καπνό. Τα αναμενόμενα έσοδα ανέρχονται σε 4,9 δισ. ευρώ ετησίως και θα μπορούσαν να φτάσουν τα 11,2 δισ. αν ενημερωθούν τα ελάχιστα επίπεδα δασμολόγησης. Η ανάλυση του Bruegel επισημαίνει ότι το «όφελος δημόσιας υγείας» είναι έμμεσο, καθώς ο πόρος δεν αυξάνει αυτόματα τις τιμές καπνού. Αυτό εξαρτάται από το αν τα κράτη-μέλη μετακυλίσουν το κόστος στους καταναλωτές.
- Μη Ανακτηθέντα Ηλεκτρονικά Απόβλητα (e-waste): Πρόστιμο 2 ευρώ ανά κιλό για κάθε ηλεκτρονική συσκευή που δεν ανακυκλώνεται. Αυτός ο πόρος αναμένεται να αποδίδει περίπου 15 δισ. ευρώ ετησίως και θα επηρεάσει τις εθνικές δαπάνες. Το Bruegel εντοπίζει μεθοδολογικό σφάλμα: χώρες με γρήγορα αναπτυσσόμενες αγορές ηλεκτρονικών (π.χ. χώρες με υψηλή κατανάλωση νέων συσκευών) θα τιμωρούνται άδικα, ακόμα και αν έχουν άριστα ποσοστά ανακύκλωσης. Πρεοτείνει αναθεώρηση της μεθοδολογίας.
- Εισφορά Εταιρειών (CORE) – το «Μεγάλο Όχι»: Η πλέον φιλόδοξη πρόταση προβλέπει κάθε εταιρεία με τζίρο άνω των 100 εκατ. ευρώ να καταβάλει ετήσια εισφορά 100.000 έως 750.000 ευρώ στον ενωσιακό προϋπολογισμό. Εκτιμάται ότι το CORE θα μπορούσε να αποδίδει περίπου 6,8 δισ. ευρώ ετησίως για τον προϋπολογισμό της ΕΕ. Ωστόσο, το Bruegel ζητά την πλήρη απόσυρση της πρότασης, καθώς ο φόρος επί του τζίρου (και όχι επί του κέρδους) εισάγει αθροιστική φορολόγηση σε κάθε στάδιο της αλυσίδας παραγωγής, τιμωρεί εταιρείες με χαμηλά περιθώρια κέρδους (π.χ. εμπόριο, χημικά) και είναι οπισθοδρομικός εντός των κλιμάκων του, αφού οι μεγαλύτερες πολυεθνικές τελικά θα πληρώνουν χαμηλότερο ποσοστό του τζίρου τους.
«Νέα χρήματα» ή ανακατανομή βαρών;
Ένα κρίσιμο σημείο της έκθεσης, που συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση είναι πως οι πέντε πόροι δεν φέρνουν «νέο χρήμα» στην ΕΕ. Απλώς μεταφέρουν έσοδα που μέχρι τώρα πήγαιναν στα εθνικά ταμεία. Η διαφορά είναι ότι δεν θα κατανέμονται βάσει του ΑΕΕ κάθε χώρας, αλλά βάσει διαφορετικών κριτηρίων, με αποτέλεσμα κάποιες χώρες να κερδίζουν και κάποιες να χάνουν. Η Ελλάδα, ως χώρα με σχετικά χαμηλά ποσοστά ανακύκλωσης ηλεκτρονικών, χαμηλές εκπομπές CO₂ ανά κεφαλή (σε σύγκριση με τον βιομηχανικό Βορρά) και υψηλά ποσοστά καπνίσματος, θα χρειαστεί να κάνει τη δική της αριθμητική.
Η «προστασία του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής» που δεν «παραδόθηκε» ποτέ
Σε αυτό το πλαίσιο, αξίζει να θυμηθούμε ότι η πρώτη θητεία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ξεκίνησε με έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο τίτλο στο Κολλέγιο Επιτρόπων: το χαρτοφυλάκιο «Προστασία του Ευρωπαϊκού Τρόπου Ζωής». Στη δεύτερη θητεία, ο τίτλος εξαφανίστηκε. Πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι στην πράξη, ο «ευρωπαϊκός τρόπος ζωής» σήμαινε για εκατομμύρια πολίτες ακριβότερο ρεύμα (λόγω ETS), ακριβότερα αυτοκίνητα (λόγω κανόνων CO₂), ακριβότερους λέβητες (λόγω οδηγιών ενεργειακής απόδοσης), ακριβότερα τρόφιμα (λόγω αγροτικής μετάβασης). Το «Fit for 55» ήταν φιλόδοξο σε περιβαλλοντικούς όρους, αλλά στον λογαριασμό του νοικοκυριού ήταν πολύ συχνά ένα «Fit for Less».
Τώρα, με το νέο ΠΔΠ, η ΕΕ καλείται να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα άμυνα, κλιματική μετάβαση, τεχνητή νοημοσύνη και αποπληρωμή χρέους. Τα πέντε νέα ταμεία αναμένεται να αποδώσουν 58,5 δισ. ευρώ ετησίως. Ο λογαριασμός δεν θα έρθει ως γραμμάτιο. Θα έρθει ως αύξηση τιμών στο πακέτο τσιγάρων, στη συσκευή που αγοράζεις, στην τιμή του ρεύματος, στη στρογγυλεμένη τιμή του εισαγόμενου προϊόντος που ήρθε από χώρα χωρίς αυστηρή κλιματική πολιτική.
Στη Λευκωσία, οι ηγέτες θα αναζητήσουν έναν «ανοιχτό διάλογο», κατά τα λεγόμενα του Αντόνιο Κόστα. Η απάντηση που θα δώσουν στο ερώτημα «ποιος πληρώνει;» θα καθορίσει όχι μόνο τον προϋπολογισμό, αλλά και την αξιοπιστία ενός ευρωπαϊκού εγχειρήματος που δυσκολεύεται ολοένα περισσότερο να αποδείξει ότι κάνει τη ζωή των πολιτών του ευκολότερη και όχι απλά πιο φιλόδοξη.
