Η αμερικανική επιστήμη βιώνει τις μεγαλύτερες αλλαγές στη σύγχρονη ιστορία της μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον Ντόναλντ Τραμπ. Η κυβέρνησή του περικόπτει προγράμματα επιχορηγήσεων, αλλάζει την ηγεσία των ιδρυμάτων, καταργεί τη χρηματοδότηση ολόκληρων τομέων και, σύμφωνα με πολλούς επικριτές, περιορίζει ακόμη και την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας. Και η Ευρώπη αντιδρά.
Οι σαρωτικές αλλαγές στην επιστήμη υπό την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ αλλάζουν τα σχέδια πολλών Αμερικανών επιστημόνων. Το επιστημονικό περιοδικό Nature τους ρώτησε σε ένα δημοψήφισμα στον ιστότοπό του αν σκέφτονται να εγκαταλείψουν τη χώρα. Περίπου 1.650 άτομα απάντησαν: περίπου τα τρία τέταρτα από αυτούς δήλωσαν ότι όντως σκέφτονται να μεταναστεύσουν από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αν αυτό συνέβαινε, οι περισσότεροι εξετάζουν την Ευρώπη και τον Καναδά ως μελλοντικό τους προορισμό.
Η ομάδα που προβληματίζεται περισσότερο από την κατάσταση είναι οι μεταπτυχιακοί φοιτητές, οι οποίοι εξαρτώνται περισσότερο οικονομικά από τα διάφορα προγράμματα και η θέση τους πλήττεται ιδιαίτερα στο πλαίσιο των αλλαγών που ανακοινώθηκαν. Από τους 690 μεταδιδακτορικούς ερευνητές που απάντησαν, οι 548 σκέφτονται να φύγουν – το ίδιο δήλωσαν 255 από τους 340 διδακτορικούς φοιτητές, αναφέρει το αναφέρει το Nature.
Πολλοί ερωτηθέντες ανέφεραν την Ευρώπη και τον Καναδά ως μέρη που εξετάζουν για μετεγκατάσταση. Η Ευρώπη ειδικότερα έχει ήδη παρουσιάσει κίνητρα για να προσφέρει κατάλληλες συνθήκες χρηματοδότησης σε κορυφαίους επιστήμονες των ΗΠΑ.
Τι συμβαίνει στην αμερικανική επιστήμη
Η κυβέρνηση Τραμπ έχει περικόψει τη χρηματοδότηση της έρευνας και έχει σταματήσει μεγάλο μέρος της ομοσπονδιακά χρηματοδοτούμενης επιστήμης, στο πλαίσιο μιας πρωτοβουλίας περικοπής δαπανών σε ολόκληρη την κυβέρνηση, της οποίας ηγείται ο δισεκατομμυριούχος Έλον Μασκ. Δεκάδες χιλιάδες ομοσπονδιακοί υπάλληλοι, μεταξύ των οποίων πολλοί επιστήμονες, έχουν απολυθεί με δικαστική απόφαση, με την απειλή ότι θα ακολουθήσουν και άλλες μαζικές απολύσεις.
Επιπλέον, η ομοσπονδιακή χρηματοδότηση για ερευνητικές εγκαταστάσεις έχει περικοπεί, η υποστήριξη πολλών εξειδικευμένων ερευνητικών προγραμμάτων καταργείται και η πίεση στα πανεπιστήμια να ακολουθήσουν τους κανόνες της ομοσπονδιακής κυβέρνησης αυξάνεται. Τα μεταναστευτικά μέτρα και οι αγώνες για την ακαδημαϊκή ελευθερία έχουν αφήσει τους ερευνητές σε μια κατάσταση αβεβαιότητας που διαπερνά όλες τις πτυχές της αμερικανικής ερευνητικής επιχείρησης.
Ευκαιρία για την Ευρώπη
Ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες δεν έχουν χάσει χρόνο. Σε επιστολή τους προς την Επίτροπο Έρευνας της ΕΕ Εκατερίνα Ζαχαρίεβα, δεκατρείς υπουργοί Έρευνας, κάλεσαν την ΕΕ να αδράξει την ευκαιρία για “πρόσληψη εξαιρετικών ταλέντων από το εξωτερικό που μπορεί να υποφέρουν από ερευνητικές παρεμβάσεις και κακοπροαίρετες και βάναυσες περικοπές χρηματοδότησης”.
Εν μέρει ως απάντηση, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας σχεδιάζει να διπλασιάσει το ποσό που προσφέρει στους δικαιούχους επιχορήγησης που μετακινούνται προς την ΕΕ σε 2 εκατ. ευρώ κατ’ ανώτατο όριο ο καθένας.
Η ολλανδική κυβέρνηση ζήτησε από το συμβούλιο χρηματοδότησης της έρευνας να δημιουργήσει ένα ταμείο για την προσέλκυση κορυφαίων επιστημόνων που θέλουν να μετακινηθούν λόγω του μεταβαλλόμενου γεωπολιτικού κλίματος. Και ορισμένα πανεπιστήμια στο Βέλγιο και τη Γαλλία έχουν δημοσιεύσει ειδικές ευκαιρίες για Αμερικανούς ερευνητές.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε στις 5 Μαΐου ότι θα δρομολογήσει μια νέα δέσμη μέτρων ύψους 500 εκατ. ευρώ για την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής επιστήμης. Με τον τρόπο αυτό, η ΕΕ ελπίζει να προσελκύσει ξένους επιστήμονες, ιδίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
“Η επιστήμη είναι μια επένδυση – και πρέπει να προσφέρουμε τις κατάλληλες πρωτοβουλίες. Γι’ αυτό ανακοινώνω ότι θα προτείνουμε μια νέα δέσμη 500 εκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2025-2027, ώστε να καταστήσουμε την Ευρώπη πόλο έλξης για τους επιστήμονες”, δήλωσε η επικεφαλής της Επιτροπής Ursula von der Leyen στο συνέδριο Choose Europe for Science στο Παρίσι.
Εκτός από τη von der Leyen, συμμετείχαν επίσης ο Γάλλος Πρόεδρος Emmanuel Macron, εκπρόσωποι ευρωπαϊκών πανεπιστημίων, υπουργοί επιστήμης και έρευνας και Ευρωπαίοι Επίτροποι. “Αποφασίσαμε να θέσουμε την έρευνα, την καινοτομία, την επιστήμη και την τεχνολογία στο επίκεντρο της οικονομίας μας. Αποφασίσαμε να γίνουμε μια ήπειρος όπου τα πανεπιστήμια αποτελούν τους πυλώνες των κοινωνιών μας”, συνέχισε η επικεφαλής της Επιτροπής. Τα κράτη μέλη θα πρέπει πλέον να δαπανούν το 3% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος τους (ΑΕΠ) για την επιστήμη και την έρευνα μέχρι το τέλος του 2030, πρόσθεσε.
Ευκαιρία για Τσεχία
Και η Τσεχική Δημοκρατία προετοιμάζεται επίσης για την ευκαιρία να προσελκύσει κορυφαίους Αμερικανούς επιστήμονες. Ο Jan Konvalinka, διευθυντής του Ινστιτούτου Οργανικής Χημείας και Βιοχημείας της Ακαδημίας Επιστημών, θεωρεί την ελευθερία της επιστήμης ζωτικής σημασίας. “Σε κάποιο βαθμό, αυτή η αντίδραση, και είναι βέβαια παράλογα υπερβολική, είναι μια κάποια αντίδραση στην κουλτούρα του woke που έχει εξαπλωθεί, ιδίως σε ορισμένα αμερικανικά πανεπιστήμια, η οποία έχει περιορίσει κατά κάποιο τρόπο και την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας με τη σειρά της”, πιστεύει.
Θεωρεί όμως ότι οι περικοπές στην αμερικανική επιστήμη είναι οι ίδιες κακές. “Οδηγούν τα πανεπιστήμια σε οξεία οικονομική κρίση και, δεύτερον, μπορεί να είναι λιγότερο πρόθυμα να προσελκύσουν τους καλύτερους επιστήμονες, επειδή δεν αξίζει τόσο τον κόπο όσο παλαιότερα. Νομίζω ότι είναι πολύ απερίσκεπτο”, πρόσθεσε.
Το Ινστιτούτο Οργανικής Χημείας και Βιοχημείας έχει ένα από τα παραρτήματά του απευθείας στις ΗΠΑ. Ωστόσο, η έδρα του στη Βοστώνη είναι ανεξάρτητη από την αμερικανική χρηματοδότηση. Παραδόξως, τώρα επωφελούνται από την κατάσταση αυτή, διότι έχουν μεγάλο ενδιαφέρον όχι μόνο από φοιτητές αλλά και από πολύ σημαντικούς επιστήμονες να εργαστούν εκεί.
Το Ινστιτούτο είναι καλά προετοιμασμένο για την κατάσταση όσον αφορά το πιθανό ενδιαφέρον των Αμερικανών επιστημόνων για την Ευρώπη. Διαθέτει ήδη ετήσια προγράμματα για την υποστήριξη κορυφαίων επιστημόνων από όλο τον κόσμο. Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα τους παράσχει μερικά εκατομμύρια για να ξεκινήσουν και να μπορέσουν να εγκαταστήσουν την ερευνητική τους δραστηριότητα στην Τσεχική Δημοκρατία. “Αναμένουμε όμως ότι το αργότερο μέχρι το δεύτερο ή το τρίτο έτος θα έχουν τα δικά τους χρήματα για επιχορήγηση, ευρωπαϊκά ή αμερικανικά”, προσθέτει ο Konvalina.
Ωστόσο, η Ακαδημία Επιστημών στο σύνολό της δεν σχεδιάζει να προσελκύσει επιστήμονες από τις ΗΠΑ με παρόμοιο τρόπο. “Τα επιμέρους ινστιτούτα, φυσικά, έχουν αρκετές επαφές με ερευνητικά ιδρύματα στις ΗΠΑ και μπορούν να ενεργήσουν ανεξάρτητα”, δήλωσε ο Radomír Pánek, πρόεδρος της Ακαδημίας, στην τσεχική τηλεόραση.
