Σε μια απόφαση-ορόσημο για τον κλάδο των αερομεταφορών και το εργατικό δίκαιο, γαλλικό δικαστήριο αναγνώρισε για πρώτη φορά τον καρκίνο του μαστού μιας πρώην αεροσυνοδού της Air France ως επαγγελματική ασθένεια. Η υπόθεση αφορά τη 59χρονη Σοφί Λενό, της οποίας ο καρκίνος βρίσκεται πλέον σε ύφεση, και έρχεται να αναδείξει τις ιδιαιτερότητες και τους κινδύνους της εργασίας σε πτήσεις μεγάλων αποστάσεων.
Οι δικαστές στάθμισαν τρεις κρίσιμους παράγοντες: την πολυετή νυχτερινή εργασία, την έκθεση σε κοσμική ακτινοβολία σε μεγάλου ύψους διαδρομές και την έκθεση σε παθητικό κάπνισμα πριν από την οριστική απαγόρευση του καπνίσματος στις πτήσεις της εταιρείας το 2000. Η Λενό εργάστηκε στην Air France από το 1989 έως το 2019, αρχικά ως αεροσυνοδός και αργότερα ως επικεφαλής πληρώματος, συγκεντρώνοντας περισσότερες από 12.600 ώρες πτήσης, εκ των οποίων πάνω από 6.500 τη νύχτα — ένα επαγγελματικό προφίλ που, σύμφωνα με το δικαστήριο, αυξάνει σωρευτικά την έκθεση σε παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με τον καρκίνο του μαστού.
Tα κριτήρια του δικαστηρίου
Στο σκεπτικό της απόφασης επισημάνθηκαν συγκεκριμένες συνθήκες εργασίας που αποτελούν πιθανούς επιβαρυντικούς παράγοντες. Η τακτική νυχτερινή εργασία διαταράσσει τον κιρκάδιο ρυθμό και την παραγωγή μελατονίνης, κάτι που η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει συνδέσει με αυξημένο κίνδυνο ορισμένων μορφών καρκίνου.
Παράλληλα, τα πληρώματα καμπίνας εκτίθενται σε υψηλότερα επίπεδα κοσμικής ιονίζουσας ακτινοβολίας λόγω των πτήσεων σε μεγάλα υψόμετρα, ιδίως σε πολικές και υπερατλαντικές διαδρομές. Ιστορικά, πριν από την ολική απαγόρευση, τα μέλη πληρώματος εισπνεύσαν επί μακρόν καπνό τσιγάρου μέσα σε κλειστό περιβάλλον, επιβαρυνόμενο και από μειωμένο αερισμό κατά τη διάρκεια της πτήσης.
Το δικαστήριο έλαβε επίσης υπόψη ότι δεν υπήρξε ανίχνευση γενετικού παράγοντα ή άλλου στοιχείου τρόπου ζωής που να εξηγεί επαρκώς την εμφάνιση της νόσου, κάνοντας πιο πειστική τη σύνδεση του εργασιακού περιβάλλοντος με τον καρκίνο του μαστού στην προκειμένη περίπτωση.
Το νομικό πλαίσιο και γιατί ο καρκίνος του μαστού δεν είναι στους πίνακες
Στη Γαλλία, η αναγνώριση μιας πάθησης ως επαγγελματικής διέπεται από επίσημους πίνακες επαγγελματικών ασθενειών. Εφόσον μια νόσος δεν περιλαμβάνεται ρητά σε αυτούς — όπως συμβαίνει με τον καρκίνο του μαστού — απαιτείται ειδική, εξατομικευμένη διαδικασία εξέτασης. Αυτή η διαδικασία συνήθως είναι χρονοβόρα και αυστηρή, προϋποθέτοντας γνωμοδοτήσεις αρμόδιων περιφερειακών επιτροπών και, συχνά, δικαστική κρίση.
Στην υπόθεση της Λενό, δύο τέτοιες επιτροπές είχαν προηγουμένως απορρίψει τη σύνδεση μεταξύ εργασίας και ασθένειας, κρίνοντας ότι δεν αποδεικνυόταν επαρκώς. Η δικαστική απόφαση που ακολούθησε — τελεσίδικη και χωρίς άσκηση έφεσης — ήρθε να ανατρέψει αυτές τις γνωμοδοτήσεις, αναγνωρίζοντας ότι το άθροισμα των επαγγελματικών εκθέσεων και η απουσία εναλλακτικών εξηγήσεων συγκροτούν πειστικό τεκμήριο επαγγελματικού αιτίου.
Για την πρώην αεροσυνοδό, η δικαίωση αυτή δεν είναι μόνο ηθική. Η αναγνώριση της πάθησης ως επαγγελματικής ανοίγει την πόρτα για πρόσβαση σε ειδικές αποζημιώσεις, κάλυψη ιατρικών δαπανών και, εν προκειμένω, δυνατότητα πρόωρης συνταξιοδότησης. Η ίδια περιέγραψε τον δικαστικό της αγώνα ως μια διαδικασία δυόμισι ετών, την οποία στήριξαν συνδικαλιστές της CFDT, επιδιώκοντας όχι μόνο προσωπική δικαίωση αλλά και συλλογικό αντίκτυπο.
Τι σημαίνει η απόφαση για τα πληρώματα καμπίνας και άλλους εργαζόμενους
Η σημασία της υπόθεσης υπερβαίνει το ατομικό επίπεδο. Σύμφωνα με τη νομική εκπρόσωπο της Λενό, η απόφαση μπορεί να λειτουργήσει ως προηγούμενο για άλλα μέλη πληρωμάτων αεροσκαφών που επιθυμούν να διεκδικήσουν αναγνώριση επαγγελματικής ασθένειας. Δεν πρόκειται για αυτόματη μεταφορά του αποτελέσματος σε κάθε ανάλογη περίπτωση, αλλά για ένα ισχυρό σημείο αναφοράς: προσφέρει νομολογιακή υποστήριξη, ενισχύει το βάρος της απόδειξης σε παρεμφερείς φακέλους και ενθαρρύνει εργαζόμενους — κυρίως γυναίκες — που μέχρι σήμερα δίσταζαν να μιλήσουν.
Η Air France, αν και δεν ήταν διάδικος στη συγκεκριμένη υπόθεση, ανέφερε ότι δεν έχει λάβει γνώση του πλήρους σκεπτικού της απόφασης και υπογράμμισε πως η υγεία και η ασφάλεια των εργαζομένων της αποτελούν απόλυτη προτεραιότητα. Σε πρακτικό επίπεδο, η υπόθεση αναμένεται να οδηγήσει τις αεροπορικές εταιρείες και τους φορείς πολιτικής αεροπορίας σε ενισχυμένη παρακολούθηση της έκθεσης των πληρωμάτων σε κοσμική ακτινοβολία, σε επανεξέταση των ωραρίων με στόχο τον περιορισμό της συνεχούς νυχτερινής εργασίας και σε επικαιροποίηση των πρωτοκόλλων πρόληψης και έγκαιρης διάγνωσης του καρκίνου του μαστού.
Επιστημονικό υπόβαθρο: νυχτερινή εργασία, κοσμική ακτινοβολία και καπνός
Η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία έχει κατατάξει τη νυχτερινή εργασία ως πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο, λόγω της διατάραξης των βιολογικών ρυθμών και της ορμονικής ισορροπίας. Τα πληρώματα πτήσεων, ιδιαίτερα στις μεγάλες αποστάσεις, βιώνουν συχνές μετατοπίσεις ζωνών ώρας, ακανόνιστα ωράρια και επαναλαμβανόμενη έλλειψη ύπνου — παράγοντες που, αθροιστικά, δύνανται να εντείνουν τον κίνδυνο.
Επιπλέον, η κοσμική ιονίζουσα ακτινοβολία αυξάνεται με το υψόμετρο και το γεωγραφικό πλάτος. Γι’ αυτόν τον λόγο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι αεροπορικές εταιρείες οφείλουν να παρακολουθούν και να διαχειρίζονται τις δόσεις ακτινοβολίας των εργαζομένων τους. Τέλος, πριν από την καθολική απαγόρευση του καπνίσματος στις πτήσεις, τα πληρώματα εκτίθεντο σε παθητικό καπνό, γνωστό παράγοντα κινδύνου για ποικίλες παθήσεις. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων θεωρήθηκε καθοριστικός.
Προηγούμενες υποθέσεις και η εικόνα στη Γαλλία
Δεν είναι η πρώτη φορά που γαλλικό δικαστήριο αναγνωρίζει κακοήθεια ως επαγγελματική λόγω νυχτερινής εργασίας και έκθεσης σε ακτινοβολία. Το 2023, νοσηλεύτρια με 28 χρόνια νυχτερινών βαρδιών πέτυχε ανάλογη αναγνώριση. Ωστόσο, η παρούσα απόφαση είναι η πρώτη που συνδέει ειδικά τον καρκίνο του μαστού με την εργασία πληρώματος καμπίνας, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στον αεροπορικό κλάδο.
Στη Γαλλία, ο καρκίνος του μαστού παραμένει η πιο θανατηφόρα μορφή καρκίνου μεταξύ των γυναικών, προκαλώντας σχεδόν 13.000 θανάτους ετησίως, παρότι τα ποσοστά επιβίωσης έχουν βελτιωθεί χάρη στην έγκαιρη διάγνωση και τις σύγχρονες θεραπείες.
Η απόφαση αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές πρόληψης στους χώρους εργασίας όπου η νυχτερινή εργασία και η έκθεση σε φυσικές ακτινοβολίες είναι δομικά στοιχεία της καθημερινότητας. Για τα πληρώματα, αυτό μπορεί να σημαίνει καλύτερο σχεδιασμό βαρδιών, τακτικότερες ιατρικές εξετάσεις, ενημερωτικές καμπάνιες και ενίσχυση της πρόσβασης σε προληπτικό έλεγχο για τον καρκίνο του μαστού.
