Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις λίγες ευρωπαϊκές χώρες όπου τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αισθητή αύξηση τόσο του κλασικού καπνίσματος όσο και της χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου (vaping) στους εφήβους, παρά το γεγονός ότι στους ενήλικες η τάση είναι πτωτική.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι το ποσοστό καπνιστών στον ενήλικο πληθυσμό μειώνεται, αν και παραμένει σε υψηλά επίπεδα, περίπου στο 30%. Ωστόσο στους νέους η εικόνα είναι διαφορετική και προκαλεί έντονο προβληματισμό στους ειδικούς της δημόσιας υγείας.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των δύο τελευταίων κύκλων της Ευρωπαϊκής Έρευνας στον Σχολικό Πληθυσμό για τη Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών (ESPAD), το ποσοστό των 16χρονων στην Ελλάδα που δηλώνουν ότι έχουν καπνίσει είτε συμβατικό είτε ηλεκτρονικό τσιγάρο αυξήθηκε σημαντικά: από 43% το 2019 σε 54% το 2024.
Γιατί αυξάνεται το κάπνισμα στους εφήβους
Ο Δρ João Breda, επικεφαλής του Γραφείου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) στην Ελλάδα και ειδικός απεσταλμένος του περιφερειακού διευθυντή του ΠΟΥ για την Ευρώπη, εξηγεί ότι μεγάλο μέρος των πολιτικών ελέγχου του καπνού σχεδιάστηκε σε μια εποχή όπου κυριαρχούσαν τα παραδοσιακά προϊόντα καπνού.
Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η φορολογία, οι προειδοποιήσεις υγείας, οι περιορισμοί διαφήμισης και η αντικαπνιστική νομοθεσία δημιουργήθηκαν κυρίως για τα συμβατικά τσιγάρα. Τα νέα προϊόντα νικοτίνης, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια νικοτίνης, αξιοποιούν συχνά κενά στο νομοθετικό πλαίσιο.
Οι γλυκές γεύσεις, ο ελκυστικός σχεδιασμός και η έντονη διαδικτυακή προώθηση καθιστούν τα προϊόντα αυτά ιδιαίτερα ελκυστικά στους νέους.
Ο ίδιος τονίζει ότι σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ καταγράφεται ένα σαφές μοτίβο μάρκετινγκ:
- γεύσεις που θυμίζουν γλυκά και φρούτα
- συνεργασίες με influencers στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
- προώθηση μέσω μουσικών εκδηλώσεων και ψηφιακών παιχνιδιών
- συσκευές που μοιάζουν περισσότερο με ηλεκτρονικά gadgets παρά με προϊόντα καπνού.
«Οι πρακτικές αυτές δεν στοχεύουν σε έναν 55χρονο καπνιστή, αλλά σε έναν έφηβο 15 ετών», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Εύκολη πρόσβαση παρά τους περιορισμούς
Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας είναι η χαλαρή εφαρμογή των κανονισμών. Παρότι υπάρχουν ηλικιακοί περιορισμοί για την πώληση προϊόντων καπνού και νικοτίνης, στην πράξη πολλοί ανήλικοι καταφέρνουν να τα προμηθευτούν εύκολα.
Η πρόσβαση παραμένει δυνατή μέσω περιπτέρων, μικρών καταστημάτων, διαδικτυακών πωλήσεων ή ακόμη και μέσω φίλων και μεγαλύτερων αδελφών.
Η «κανονικοποίηση» του ατμίσματος στα social media
Η παθολόγος-ογκολόγος Ζένια Σαριδάκη, μέλος του δικτύου «Γυναίκες στην Ογκολογία» (W4O), εξηγεί ότι τα νέα προϊόντα νικοτίνης παρουσιάστηκαν στους εφήβους ως κάτι σύγχρονο, ακίνδυνο και κοινωνικά αποδεκτό.
Όπως αναφέρει, τα social media και οι influencers έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στην κανονικοποίηση της χρήσης τους.
Οι νέοι εκτίθενται συνεχώς σε περιεχόμενο που παρουσιάζει το άτμισμα ως «cool» ή ακίνδυνη συνήθεια, με αποτέλεσμα η νικοτίνη να ενσωματώνεται σταδιακά στην καθημερινή κουλτούρα των εφήβων.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι πλέον πάνω από τους μισούς μαθητές στην Ελλάδα έχουν δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, γεγονός που καταδεικνύει τη μεγάλη διείσδυση του φαινομένου στις σχολικές ηλικίες.
Οι κίνδυνοι του ηλεκτρονικού τσιγάρου
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκφράζει έντονη ανησυχία για την αυξανόμενη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού, ιδιαίτερα από παιδιά και εφήβους.
Σύμφωνα με τον Δρ Breda, τα προϊόντα αυτά περιέχουν νικοτίνη, μια ιδιαίτερα εθιστική ουσία που μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου στους νέους.
Επιπλέον, το αερόλυμα των ηλεκτρονικών τσιγάρων δεν είναι απλός «υδρατμός». Περιέχει διάφορες χημικές ουσίες, όπως:
- βαρέα μέταλλα
- αλδεΰδες
- πτητικές οργανικές ενώσεις
- νιτροζαμίνες
- πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες.
Ορισμένες από αυτές τις ουσίες συνδέονται με φλεγμονώδεις αντιδράσεις στο αναπνευστικό και καρδιαγγειακό σύστημα, ενώ κάποιες είναι αποδεδειγμένα καρκινογόνες.
Τι λέει η επιστήμη για τις μακροχρόνιες συνέπειες
Η επιστημονική κοινότητα έχει ήδη εντοπίσει ότι τα προϊόντα ατμίσματος σχετίζονται με βλάβες στους πνεύμονες και αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης.
Ωστόσο οι μακροχρόνιες επιπτώσεις τους δεν έχουν ακόμη πλήρως αποτυπωθεί, κυρίως επειδή τα προϊόντα και οι χημικές τους συνθέσεις αλλάζουν συνεχώς. Η σύνδεσή τους με ασθένειες όπως ο καρκίνος απαιτεί πολυετή επιστημονική παρακολούθηση.
Όπως επισημαίνει η κ. Σαριδάκη, το επιστημονικό μήνυμα είναι σαφές:
η έλλειψη πλήρων δεδομένων για το μέλλον δεν σημαίνει ότι τα προϊόντα αυτά είναι ασφαλή.
Οι συστάσεις του ΠΟΥ
Ο ΠΟΥ δεν θεωρεί τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ή τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού ασφαλείς εναλλακτικές ούτε τα προτείνει ως μέθοδο διακοπής του καπνίσματος.
Η ασφαλέστερη επιλογή παραμένει η πλήρης διακοπή όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης.
Μεταξύ των βασικών συστάσεων προς τις κυβερνήσεις είναι:
- αυστηρός περιορισμός ή απαγόρευση γεύσεων που προσελκύουν παιδιά
- απαγόρευση διαφήμισης και προώθησης, ιδιαίτερα στο διαδίκτυο
- αυστηρή εφαρμογή ηλικιακών ορίων πώλησης
- ισχυρές προειδοποιήσεις υγείας στις συσκευασίες
- φορολογικά μέτρα για τη μείωση της προσβασιμότητας
- ένταξη των προϊόντων αυτών στους αντικαπνιστικούς νόμους.
Παράλληλα, ο οργανισμός καλεί τα κράτη να εφαρμόσουν πλήρως τη Σύμβαση-Πλαίσιο για τον Έλεγχο του Καπνού.
Όλο και περισσότεροι έφηβοι ξεκινούν από το vaping
Ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι πολλοί νέοι δεν ξεκινούν πλέον από το παραδοσιακό τσιγάρο αλλά από το ηλεκτρονικό.
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, οι έφηβοι που ατμίζουν έχουν περίπου τρεις φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να ξεκινήσουν αργότερα το συμβατικό κάπνισμα.
Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η πρόληψη απαιτεί συντονισμένη δράση από γονείς, σχολεία, πολιτεία και επιστημονικούς φορείς.
Οι γονείς καλούνται να συζητούν ανοιχτά με τα παιδιά για τους κινδύνους της νικοτίνης, ενώ οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται εργαλεία ενημέρωσης και πρόληψης ήδη από τις μικρές τάξεις.
Παράλληλα, εκστρατείες ενημέρωσης που μιλούν στη «γλώσσα» των νέων – χωρίς εκφοβισμό ή διδακτισμό – μπορούν να συμβάλουν στην αλλαγή στάσεων.
Τα μέτρα στην Ελλάδα
Ο ΠΟΥ θεωρεί ότι η Ελλάδα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, ειδικά με την ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων για την ενίσχυση της εφαρμογής της αντικαπνιστικής νομοθεσίας.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται συστήματα ψηφιακής επαλήθευσης ηλικίας για αγορές προϊόντων καπνού και ηλεκτρονικών τσιγάρων, τα οποία συνδέονται με το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας.
Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, η επιτυχία των μέτρων θα εξαρτηθεί από την αυστηρή εφαρμογή τους και από μια ολοκληρωμένη στρατηγική ελέγχου των προϊόντων καπνού και νικοτίνης.
