Το BBC (ρωσική υπηρεσία), σε συνεργασία με τον ρωσικό ιστότοπο ερευνητικής δημοσιογραφίας Mediazona και με τη συμβολή ομάδας εθελοντών, κατάφερε να ταυτοποιήσει τα ονόματα 241.088 Ρώσων στρατιωτικών που έχασαν τη ζωή τους από την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία.
Η καταγραφή αυτή, που βασίζεται αποκλειστικά σε δημόσια προσβάσιμα δεδομένα, προσφέρει μια σπάνια, τεκμηριωμένη ματιά στο ανθρώπινο κόστος του πολέμου. Ταυτόχρονα, όμως, υπενθυμίζει τα όρια κάθε τέτοιας προσπάθειας: ο πραγματικός αριθμός των νεκρών εκτιμάται ότι είναι σημαντικά μεγαλύτερος, καθώς πολλές περιπτώσεις δεν αφήνουν πίσω τους ίχνη που να μπορούν να επαληθευτούν από ανοιχτές πηγές.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά συμπεράσματα της έρευνας είναι η σύνθεση του καταγεγραμμένου συνόλου. Το 56% των νεκρών προέρχεται από εθελοντές, επίστρατους και καταδικασμένους που στρατολογήθηκαν για να πολεμήσουν στην Ουκρανία από σωφρονιστικά ιδρύματα. Πρόκειται, δηλαδή, για ανθρώπους που, κατά την έναρξη του πολέμου, δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τον στρατό. Η μετατόπιση αυτή δεν είναι απλώς στατιστική· αποτυπώνει την αλλαγή στρατηγικής στη στελέχωση των μονάδων και τον τρόπο με τον οποίο αναπληρώνονται οι απώλειες στο πεδίο.
Τι δείχνουν τα δεδομένα
Η έρευνα του BBC και της Mediazona δεν επιχειρεί να αντικαταστήσει τις επίσημες ανακοινώσεις ή τις εκτιμήσεις διεθνών οργανισμών. Αντίθετα, προχωρά εκεί όπου το δημόσιο ενδιαφέρον συναντά την ανάγκη για επαλήθευση: καταγράφει ονομαστικά τους νεκρούς που μπορούν να τεκμηριωθούν μέσω ανοικτών πηγών, όπως ανακοινώσεις τοπικών αρχών, δημοσιεύματα, αναρτήσεις συγγενών, νεκρολογίες και άλλες δημόσιες αναφορές.
Ακριβώς επειδή αυτή η διαδικασία απαιτεί «ίχνη» που να είναι διαθέσιμα στο κοινό, είναι εύλογο ότι πολλές απώλειες δεν περιλαμβάνονται. Σε πολεμικές συνθήκες, η πληροφόρηση φιλτράρεται, καθυστερεί ή αποσιωπάται, ενώ σε ορισμένες περιοχές η δημόσια δημοσίευση στοιχείων είναι περιορισμένη ή και επικίνδυνη. Έτσι, η συγκεκριμένη καταγραφή λειτουργεί περισσότερο ως ελάχιστο επαληθεύσιμο μέγεθος παρά ως πλήρης αποτύπωση.
Ηλικία, εκπαίδευση και η μεταβολή του προφίλ των απωλειών
Η μέση ηλικία των Ρώσων στρατιωτικών που σκοτώθηκαν ανέρχεται πλέον στα 38 έτη. Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή είναι κατά 13 χρόνια υψηλότερο από τη μέση ηλικία που καταγραφόταν στους πρώτους μήνες της εισβολής. Τότε, το κύριο βάρος των επιχειρήσεων έπεφτε σε πιο επίλεκτες μονάδες, επανδρωμένες από νεότερους στρατιωτικούς, οι οποίοι είχαν περάσει εντατικότερη εκπαίδευση και προέρχονταν συχνότερα από το «συστηματικό» στρατιωτικό προσωπικό.
Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική. Η βασική πηγή αναπλήρωσης φαίνεται να προέρχεται από ανθρώπους που κατατάσσονται «από την πολιτική ζωή» και αποστέλλονται στο μέτωπο έπειτα από σύντομη εκπαίδευση. Η αλλαγή αυτή επηρεάζει όχι μόνο το ηλικιακό προφίλ των απωλειών, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο βιώνει η κοινωνία τον πόλεμο: όταν στο μέτωπο πηγαίνουν περισσότεροι πολίτες μεγαλύτερης ηλικίας, η απώλεια αγγίζει διαφορετικά νοικοκυριά, διαφορετικές κοινότητες και διαφορετικούς εργασιακούς και οικογενειακούς κύκλους.
Εθελοντές: η μεγαλύτερη ηλικιακά κατηγορία των νεκρών
Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι εθελοντές αποτελούν πλέον τη «μεγαλύτερη» ηλικιακά κατηγορία των νεκρών. Μεταξύ όσων υπέγραψαν πρόσφατα σύμβαση, οι περισσότεροι νεκροί είναι άνδρες ηλικίας 42 έως 45 ετών. Παράλληλα, 2.776 νεκροί εθελοντές ήταν άνω των 60 ετών, στοιχείο που υπογραμμίζει πόσο ευρύ είναι το φάσμα ηλικιών που έχει εμπλακεί στο πολεμικό μέτωπο.
Στον αντίποδα, καταγράφονται και 6.435 νεκροί άνδρες ηλικίας κάτω των 24 ετών. Η συνύπαρξη τόσο νεαρών όσο και τόσο ηλικιωμένων θυμάτων στο ίδιο σύνολο δεν είναι τυχαία. Αντικατοπτρίζει την εξέλιξη του μηχανισμού στρατολόγησης, την πίεση για συνεχή αναπλήρωση και την προσαρμογή των αρχών στις πολιτικές και κοινωνικές αντοχές της χώρας.
Πώς άλλαξε ο μηχανισμός στρατολόγησης μετά το 2022
Μετά την πολιτικά επώδυνη επιστράτευση του 2022, οι αρχές φαίνεται ότι επέλεξαν μια διαφορετική διαδρομή: μεγαλύτερη έμφαση σε χρηματικές αποζημιώσεις, μπόνους κατάταξης και αποκεντρωμένη πρόσληψη συμβασιούχων μέσω των περιφερειών. Το μοντέλο αυτό επέτρεψε, για σημαντικό χρονικό διάστημα, την αναπλήρωση απωλειών χωρίς την ανακοίνωση νέας γενικευμένης επιστράτευσης, μειώνοντας το άμεσο πολιτικό κόστος μιας τέτοιας απόφασης.
Η αποκέντρωση, ωστόσο, έχει και μια άλλη διάσταση: μεταφέρει μέρος της ευθύνης και της «διαχείρισης» των συνεπειών σε τοπικό επίπεδο, όπου οι κοινωνικές πιέσεις και οι οικονομικές ανάγκες μπορεί να λειτουργούν ως κίνητρο για περισσότερες συμβάσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι αριθμοί που παρουσιάζονται από την έρευνα δεν είναι απλώς μια καταμέτρηση, αλλά και ένας δείκτης του πώς μετασχηματίζεται η σχέση στρατού–κοινωνίας σε συνθήκες παρατεταμένης σύγκρουσης.
