Η αποτυχία των χωρών να προστατεύσουν τον πλανήτη από την κλιματική αλλαγή αποτελεί παραβίαση του διεθνούς δικαίου, σύμφωνα με απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου του ΟΗΕ, η οποία θα μπορούσε να διαμορφώσει το μέλλον των κλιματικών δικαστικών υποθέσεων για πολλά χρόνια.
Στην πιο σημαντική νομική απόφαση που έχει εκδοθεί μέχρι σήμερα για την κλιματική αλλαγή, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έκρινε ότι οι χώρες που δεν προστατεύουν τον πλανήτη παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο. Επιπλέον, η γνωμοδότηση αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο οι χώρες που έχουν πληγεί από καταστροφές σχετιζόμενες με την κλιματικής αλλαγής να έχουν το δικαίωμα αποζημίωσης, ανοίγοντας το δρόμο για νέα κύματα κλιματικών αγωγών παγκοσμίως.
Η μεγαλύτερη υπόθεση για το κλίμα στην Ιστορία
Η υπόθεση αυτή, στην οποία συμμετείχαν 96 χώρες και 15 δικαστές, ήταν η μεγαλύτερη που έχει εξετάσει ποτέ το Διεθνές Δικαστήριο. Μετά από δύο εβδομάδες ακροάσεων και τη μελέτη 10.000 σελίδων, το Διεθνές Δικαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα κράτη έχουν διεθνή νομική υποχρέωση όχι μόνο να αποτρέπουν την περιβαλλοντική ζημιά από την κλιματική αλλαγή, αλλά και να την αποκαθιστούν.
Ο πρόεδρος του δικαστηρίου, Γιούτζι Ιβασάβα, χαρακτήρισε το δικαίωμα σε «καθαρό, υγιές και βιώσιμο περιβάλλον» ως ανθρώπινο, δίνοντας τη δυνατότητα στα κράτη να ζητούν νομική ευθύνη μεταξύ τους.
Νίκη για ευάλωτα κράτη
Η απόφαση αυτή χαροποιεί ιδιαίτερα μικρά νησιωτικά κράτη όπως το Βανουάτου και το Τουβαλού, τα οποία αντιμετωπίζουν την απειλή της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, ενώ υποφέρουν από τις κλιματικές ζημιές που προκλήθηκαν κυρίως από πλουσιότερες χώρες με τις υψηλότερες εκπομπές ρύπων. Οι υποστηρικτές της απόφασης την χαρακτήρισαν «τεράστια νίκη» για την κλιματική δικαιοσύνη, σηματοδοτώντας μια στροφή προς την λογοδοσία για όσους συνέβαλαν λιγότερο στην κλιματική αλλαγή αλλά υφίστανται τις χειρότερες συνέπειες.
Ταυτόχρονα, η απόφαση προκαλεί την αντίδραση πολλών χωρών του Παγκόσμιου Βορρά-συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου, της Αυστραλίας και του Καναδά– οι οποίες υποστήριξαν ότι οι ευθύνες τους περιορίζονται στις δεσμεύσεις της Συμφωνίας του Παρισιού. Παρά το γεγονός ότι η απόφαση δεν είναι δεσμευτική, αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά τις μελλοντικές διεθνείς δικαστικές υποθέσεις για το κλίμα.
Η σημασία της απόφασης σύμφωνα με ειδικούς
Η Τζοάνα Σέτσερ, ειδικός σε θέματα κλιματικής δικαστικής διαδικασίας στο London School of Economics, επισήμανε πως «για πρώτη φορά, το ανώτατο δικαστήριο του κόσμου ξεκαθάρισε ότι τα κράτη έχουν νομική υποχρέωση όχι μόνο να αποτρέπουν την κλιματική βλάβη, αλλά και να την αποκαθιστούν πλήρως». Όπως επεσήμανε, αυτό ισχυροποιεί τις απαιτήσεις για δίκαιες και αποτελεσματικές αποζημιώσεις.
Παρά τις διεθνείς συμφωνίες όπως η Συμφωνία του Παρισιού, πολλοί ειδικοί συμφωνούν ότι η παγκόσμια δράση για το κλίμα είναι πολύ αργή και ανεπαρκής για να ανταποκριθεί στην επείγουσα ανάγκη που αναφέρουν οι επιστήμονες. Η απόφαση αυτή αναμένεται να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση στα κράτη να αυξήσουν τις δεσμεύσεις και τις νομικές τους ευθύνες.
Μια Εκστρατεία από τον Ειρηνικό
Η υπόθεση ξεκίνησε το 2019 με πρωτοβουλία 27 φοιτητών νομικής από το Βανουάτου, ένα μικρό νησιωτικό κράτος στον Ειρηνικό. Ανησυχώντας για την άμεση απειλή από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, ζήτησαν γνωμοδότηση από το Διεθνές Δικαστήριο σχετικά με τις νομικές υποχρεώσεις των κρατών για την προστασία των ανθρώπων και του περιβάλλοντος από την κλιματική αλλαγή και τις πιθανές κυρώσεις σε περίπτωση αδράνειας.
Η εκστρατεία τους κέρδισε έδαφος και το 2023 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ- με την υποστήριξη 132 χωρών– ζήτησε επίσημα τη γνωμοδότηση του Δικαστηρίου.
Μία από τις φοιτήτριες, η Σύνθια Χουνιούχι από τα Νησιά Σολομώντα, χαρακτήρισε την απόφαση ως «την αρχή ενός νέου κεφαλαίου», προειδοποιώντας ότι τα μικρά νησιωτικά κράτη μπορεί να εξαφανιστούν μέσα σε μια δεκαετία αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα.
Επιπτώσεις για μεγάλους ρυπαντές όπως η Αυστραλία
Η Αυστραλία, μία από τις χώρες με τις μεγαλύτερες εκπομπές κατά κεφαλή και σημαντική εξαγωγό ορυκτών καυσίμων, βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι μετά την απόφαση, η οποία αμφισβητεί ευθέως τη συνεχιζόμενη έγκριση έργων άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Ειδικοί εκτιμούν ότι η Αυστραλία θα βρεθεί αντιμέτωπη με ολοένα και μεγαλύτερη πίεση να ενισχύσει τους στόχους μείωσης εκπομπών, ώστε να ευθυγραμμιστεί με τον στόχο της Συμφωνίας του Παρισιού για περιορισμό της υπερθέρμανσης στους 1,5°C. Το Climate Action Tracker συνιστά μείωση των εκπομπών κατά 76% έως το 2035 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2005, στόχος που ευθυγραμμίζεται με τις προτάσεις της Εθνικής Αρχής Κλιματικής Αλλαγής της χώρας.
Επιπλέον, η απόφαση ανοίγει το ενδεχόμενο αξιώσεων για κλιματικές αποζημιώσεις κατά της Αυστραλίας. Ως χώρα με υψηλό εισόδημα και σημαντικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, η Αυστραλία ενδέχεται να υποχρεωθεί νομικά να αποζημιώσει αναπτυσσόμενες χώρες για τις ζημιές που προκλήθηκαν από την κλιματική αλλαγή, είτε μέσω οικονομικών αποζημιώσεων είτε με υποχρεώσεις αποκατάστασης οικοσυστημάτων και υποδομών.
Νέο νομικό όπλο για την κλιματική λογοδοσία
Ο νομικός σύμβουλος της Greenpeace International, Ντανίλο Γκαρίντο, χαρακτήρισε την απόφαση «την αρχή μιας νέας εποχής παγκόσμιας κλιματικής λογοδοσίας». Το δικαστήριο καταδίκασε ρητά το ρόλο της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων.
Η απόφαση αυτή αποτελεί σημείο καμπής για το παγκόσμιο περιβαλλοντικό κίνημα, επιβεβαιώνοντας ότι το διεθνές δίκαιο μπορεί να αξιοποιηθεί πιο αποτελεσματικά για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
