Μια σειρά από πράξεις σαμποτάζ που σχεδιάστηκαν ή πραγματοποιήθηκαν σε ευρωπαϊκό έδαφος από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο του 2024 αποκάλυψε την ύπαρξη ενός σύνθετου και πολυεθνικού δικτύου στρατολόγησης και συντονισμού.
Πυρκαγιές εκδηλώθηκαν σε εγκαταστάσεις δημόσιων συγκοινωνιών, επιχειρήσεις οικοδομικών υλικών και εταιρείες τηλεπικοινωνιακού ή τηλεοπτικού εξοπλισμού στην Τσεχία, την Πολωνία και τη Λιθουανία. Στη Ρουμανία, αντίστοιχες επιθέσεις αποτράπηκαν πριν ακόμη πραγματοποιηθούν.
Οι ευρωπαϊκές αρχές εκτιμούν ότι πίσω από τις ενέργειες βρίσκονταν ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών. Στόχος τους φέρεται να ήταν όχι μόνο η πρόκληση υλικών ζημιών, αλλά και η δημιουργία φόβου, ανασφάλειας και κοινωνικής αναστάτωσης. Παράλληλα, οι επιθέσεις εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια υπονόμευσης της ευρωπαϊκής υποστήριξης προς την Ουκρανία.
Οι περισσότεροι από τους φερόμενους ως δράστες ήταν πολίτες της Κολομβίας, της Κούβας, της Ισπανίας και άλλων χωρών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, στρατολογήθηκαν μέσω διαδικτύου και έλαβαν οδηγίες από άτομα που βρίσκονταν στη Ρωσία. Ένας από τους βασικούς διαμεσολαβητές χρησιμοποιούσε τα ψευδώνυμα «Dios» και «Adrian».
Το δίκτυο πίσω από τις ρωσικές επιχειρήσεις δολιοφθοράς
Δικαστικά έγγραφα και πηγές από τη Λιθουανία, τη Ρουμανία και την Πολωνία παραπέμπουν στην ταυτότητα του ανθρώπου που φέρεται να συντόνιζε μέρος των επιχειρήσεων: τον Οέμις Ρομαγκόζα Ντουρούθι, Κουβανο-ρώσο υπήκοο, επαγγελματία χορευτή και δάσκαλο σάλσα, ο οποίος ζει στο Πετροζαβόντσκ, πρωτεύουσα της ρωσικής Καρελίας.
Οι αρχές θεωρούν ότι ο Ντουρούθι λειτουργούσε ως στρατολόγος και συντονιστής, χωρίς να αποτελεί απαραίτητα τον εγκέφαλο των επιχειρήσεων. «Διαπιστώθηκε ότι η υπόθεση είχε σχέση με το Γενικό Επιτελείο της Ρωσίας και, φυσικά, με τη GRU», δήλωσε ο Αρτούρας Ουρμπέλις, αναπληρωτής γενικός εισαγγελέας της Λιθουανίας. Η GRU είναι η στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών της Ρωσίας.
Έρευνα των DW, LRT, RTVE και CT, υπό την αιγίδα του Δικτύου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας της EBU, ανέλυσε δικαστικά έγγραφα, αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και μαρτυρίες ειδικών, καθώς και ανθρώπων που γνώριζαν τους φερόμενους ως «πράκτορες μίας χρήσης». Τα στοιχεία σκιαγραφούν έναν μηχανισμό στον οποίο οι στρατολογημένοι λάμβαναν αρχικά φαινομενικά απλές αποστολές, όπως η φωτογράφιση εγκαταστάσεων. Στη συνέχεια, οι εντολές κλιμακώνονταν σε βανδαλισμούς, εμπρησμούς ή άλλες μορφές δολιοφθοράς.
Η ερευνήτρια Ντανιέλα Ριχτέροβα, η οποία μελετά τις ρωσικές μεθόδους υβριδικού πολέμου, εκτιμά ότι ο σκοπός δεν περιορίζεται στις υλικές ζημιές. «Πιστεύω ότι οι επιθέσεις αποσκοπούν στη διάδοση του χάους και της παράνοιας», σημειώνει. Σύμφωνα με την ίδια, το ζητούμενο είναι οι πολίτες να αρχίσουν να αμφιβάλλουν για την ικανότητα των κυβερνήσεών τους να προστατεύσουν την κοινωνία.
Η στρατολόγηση μέσω κοινωνικών δικτύων
Μία από τις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις αφορά τον 34χρονο Κολομβιανό Λουίς Αλφόνσο Μουρίγιο Ντιόσα. Μεγάλωσε σε οικογένεια καλλιεργητών καφέ στη δυτική Κολομβία, υπηρέτησε στον στρατό και στη συνέχεια εργάστηκε στην οικογενειακή επιχείρηση και στον τομέα της ασφάλειας. Όταν η οικογένειά του αντιμετώπισε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες, αναζήτησε νέες ευκαιρίες στο εξωτερικό.
Το 2024 δημοσίευσε μήνυμα σε ομάδα του Facebook για Λατινοαμερικανούς που ενδιαφέρονταν να καταταγούν στον ουκρανικό στρατό. Η προσφορά που έλαβε, όμως, δεν προερχόταν από την Ουκρανία. Ένας χρήστης με το ψευδώνυμο «Dios» του πρότεινε μια «ειδική» εργασία στην Ευρώπη και τον διαβεβαίωσε ότι δεν θα χρειαζόταν να πολεμήσει στο μέτωπο.
Ο Ντουρούθι φέρεται να ανέλαβε την οργάνωση του ταξιδιού. Κάλυψε τα αεροπορικά εισιτήρια, τις κρατήσεις ξενοδοχείων και τις μετακινήσεις του Μουρίγιο, ο οποίος έφτασε έπειτα από ταξίδι 28 ωρών στο Βουκουρέστι. Εκεί, σύμφωνα με τα δικαστικά έγγραφα, του δόθηκε εντολή να φωτογραφίσει μια εταιρεία ανακύκλωσης και μια εγκατάσταση πετρελαίου. Παράλληλα, συζητήθηκε η προμήθεια εξοπλισμού για πιθανή εμπρηστική επίθεση.
Η ρουμανική αστυνομία τον συνέλαβε πριν προλάβει να ολοκληρώσει την αποστολή. Η Ρουμανία θεωρείται σημαντικός υποστηρικτής της Ουκρανίας και κόμβος μεταφοράς στρατιωτικού εξοπλισμού, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ευαίσθητο στόχο.
Ο ειδικός σε θέματα των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων Κιρ Τζάιλς υποστηρίζει ότι η Ρωσία αξιοποιεί ανθρώπους με περιορισμένη εμπειρία και ασαφή εικόνα για το ποιον υπηρετούν. «Δεν κάνει καμία διάκριση ως προς το ποιον θα χρησιμοποιήσει ή θα παρασύρει», επισημαίνει. Η αποκάλυψη των πρακτόρων, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν συνεπάγεται σημαντικό κόστος για τη Μόσχα, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει την εικόνα μιας δύναμης που μπορεί να προκαλέσει ζημιά οπουδήποτε.
Από τη φωτογράφιση στον εμπρησμό
Ο Μουρίγιο δεν ήταν ο μόνος που στρατολογήθηκε από τον «Dios». Ένας ακόμη Κολομβιανός, ο 26χρονος Αντρές ντε λα Χοζ ντε λα Κρουζ, φέρεται να έβαλε φωτιά σε αποθήκη επιχείρησης οικοδομικών υλικών κοντά στη Βαρσοβία τον Μάιο του 2024 και σε εγκατάσταση στην πόλη Ράντομ έναν μήνα αργότερα. Συνελήφθη στην Πράγα, όπου προσπάθησε να πυρπολήσει σταθμό λεωφορείων.
Οι πολωνικές αρχές υποστηρίζουν ότι αρχικά του ζητήθηκε να φωτογραφίζει συγκεκριμένους στόχους. Είναι πιθανό να μην αντιλήφθηκε εξαρχής ότι οι ενέργειές του εξυπηρετούσαν ξένη υπηρεσία πληροφοριών. Η σταδιακή μετάβαση από τη συλλογή πληροφοριών στον εμπρησμό αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της μεθόδου στρατολόγησης.
Μετά τις συλλήψεις, ο «Dios» φέρεται να στράφηκε σε νέους συνεργάτες. Στη Λιθουανία, ένας 20χρονος Κολομβιανός που είχε μεγαλώσει στη Ρωσία έλαβε εντολή να φωτογραφίσει την TVC Solutions, εταιρεία που κατασκεύαζε ρυμουλκούμενα οχήματα με συστήματα ανάλυσης ραδιοσημάτων για τον ουκρανικό στρατό.
Άλλα άτομα κλήθηκαν να φωτογραφίσουν ή να πυρπολήσουν τις ίδιες εγκαταστάσεις. Οι πρώτες απόπειρες απέτυχαν, καθώς οι εμπλεκόμενοι εγκατέλειψαν την περιοχή όταν είδαν ανθρώπους και περιπολικό κοντά στο κτίριο. Αργότερα, ένας Λευκορώσος που ζούσε στην Ισπανία και ένας Ρώσος ταξίδεψαν αεροπορικώς από την Ελβετία και κατάφεραν να προκαλέσουν πυρκαγιά στις εγκαταστάσεις. Οι λιθουανικές αρχές υποστηρίζουν ότι οι δύο άνδρες είχαν διασυνδέσεις με τη GRU.
Ένα πολυεθνικό δίκτυο με περιορισμένη ορατότητα
Η υπόθεση ανέδειξε τη δυσκολία αντιμετώπισης ενός δικτύου που λειτουργεί σε πολλές χώρες και χρησιμοποιεί διαφορετικές εθνικότητες, διαδρομές και επίπεδα εμπλοκής. Οι δράστες μπορεί να προέρχονται από μία χώρα, να επιχειρούν σε δεύτερη, να διαμένουν προσωρινά σε τρίτη και να λαμβάνουν οδηγίες από μια τέταρτη.
Όπως εξηγεί Ισπανός ανακριτής, αυτή η πολυπλοκότητα επιτρέπει στους οργανωτές να διατηρούν απόσταση από τις επιχειρήσεις και δυσκολεύει τις αρχές να συνδέσουν τα περιστατικά μεταξύ τους. Παράλληλα, οι στρατολογημένοι συχνά δεν γνωρίζουν ολόκληρη την επιχείρηση ούτε την ταυτότητα των εντολέων τους.
Επτά άτομα δικάζονται στη Λιθουανία, ενώ άλλοι έχουν συλληφθεί ή δικαστεί στη Ρουμανία, την Τσεχία και την Πολωνία. Ο Ντουρούθι, ωστόσο, φέρεται να παραμένει ελεύθερος στη Ρωσία.
Οι υποθέσεις αυτές δείχνουν ότι οι ρωσικές επιχειρήσεις δολιοφθοράς στην Ευρώπη δεν βασίζονται απαραίτητα σε έμπειρους πράκτορες. Αντίθετα, αξιοποιούν οικονομικά ευάλωτους ανθρώπους, πρώην στρατιωτικούς ή άτομα που αναζητούν εργασία, προσφέροντάς τους χρήματα και μετατρέποντάς τους σταδιακά σε εργαλεία ενός ευρύτερου υβριδικού πολέμου.
Για τους ίδιους τους δράστες, οι συνέπειες μπορεί να είναι μακροχρόνιες. Ο Αντρές ντε λα Χοζ ντε λα Κρουζ δήλωσε ότι αισθάνεται πως απογοήτευσε την οικογένειά του και ότι δεν θα μπορέσει να δει τα παιδιά του να μεγαλώνουν. Η προσωπική του ομολογία αποτυπώνει το ανθρώπινο κόστος ενός δικτύου που, σύμφωνα με τις αρχές, σχεδιάστηκε στη Ρωσία, αλλά εκτελέστηκε από ανθρώπους οι οποίοι συχνά γνώριζαν μόνο ένα μικρό μέρος της συνολικής επιχείρησης.
