Οι ελεύθεροι επαγγελματίες βρίσκονται εδώ και χρόνια μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: να πληρώνουν χαμηλές εισφορές για να «βγαίνει» ο μήνας ή να ανεβάσουν ασφαλιστική κατηγορία, επενδύοντας ουσιαστικά σε μια καλύτερη μελλοντική σύνταξη. Η πραγματικότητα δείχνει ότι, υπό το βάρος της ακρίβειας και των καθημερινών υποχρεώσεων, η πλειονότητα επιλέγει τη λύση της μικρότερης μηνιαίας επιβάρυνσης. Όμως αυτή η επιλογή έχει ξεκάθαρο κόστος, καθώς οδηγεί πολλούς σε σύνταξη κάτω ή οριακά πάνω από τα 1.000 ευρώ.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου 650.000 ασφαλισμένοι ελεύθεροι επαγγελματίες έχουν καταταχθεί στις χαμηλότερες ασφαλιστικές κατηγορίες του e-ΕΦΚΑ, προκειμένου να αντέξουν τις πιέσεις της καθημερινότητας. Αντίθετα, μόλις 163.500 έχουν επιλέξει την κατηγορία με τις υψηλότερες εισφορές. Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο χαρακτηριστική αν δει κανείς την κατανομή στις έξι βασικές κατηγορίες: σχεδόν εννέα στους δέκα από όσους βρίσκονται σε αυτές πληρώνουν τις δύο χαμηλότερες εισφορές.
Γιατί οι ελεύθεροι επαγγελματίες επιλέγουν χαμηλή ασφαλιστική κατηγορία
Η επιλογή χαμηλής ασφαλιστικής κατηγορίας δεν είναι απλώς μια «βολική» απόφαση. Για πολλούς, είναι μονόδρομος. Οι αυξημένες λειτουργικές δαπάνες (ενοίκια, ενέργεια, πρώτες ύλες), οι φορολογικές υποχρεώσεις, αλλά και η αβεβαιότητα της αγοράς, κάνουν την προτεραιότητα σαφή: πρώτα η επιβίωση της δραστηριότητας και μετά ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός.
Το πλαίσιο των εισφορών άλλαξε σημαντικά την τελευταία δεκαετία. Με τον νόμο Κατρούγκαλου το 2016, οι ασφαλιστικές εισφορές συνδέθηκαν με το εισόδημα. Τότε, αρκετοί ασφαλισμένοι κατέβαλλαν την κατώτατη εισφορά για τον κλάδο σύνταξης, που ήταν περίπου 157 ευρώ. Από το 2020, οι εισφορές αποσυνδέθηκαν από το εισόδημα και επανήλθε το σύστημα των ασφαλιστικών κατηγοριών. Το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο: μεγάλη πλειονότητα «κλείδωσε» στην πρώτη κατηγορία, ώστε να διατηρήσει τη μηνιαία επιβάρυνση στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο.
Πόσο κοστίζουν οι χαμηλές κατηγορίες και τι σύνταξη δίνουν
Οι αριθμοί βοηθούν να γίνει κατανοητό το μέγεθος της διαφοράς. Για το 2026, με ενδεικτικά ποσά (μεικτά) υπολογισμένα με βάση το ισχύον καθεστώς, η συνολική μηνιαία εισφορά για σύνταξη και υγειονομική περίθαλψη εκτιμάται:
– Στα 250,77 ευρώ για την πρώτη κατηγορία
– Στα 300,93 ευρώ για τη δεύτερη κατηγορία
Από αυτά, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, τα ποσά που αφορούν τον κλάδο κύριας σύνταξης είναι:
– 185,09 ευρώ στην πρώτη κατηγορία
– 222,12 ευρώ στη δεύτερη κατηγορία
Το «κλειδί» βρίσκεται στο ανταποδοτικό κομμάτι της σύνταξης: όσο χαμηλότερες είναι οι εισφορές, τόσο χαμηλότερες οι ασφαλιστέες αποδοχές που «χτίζονται» και τόσο μικρότερο το τελικό ποσό που θα λάβει ο ασφαλισμένος.
Ενδεικτικές συντάξεις ανά έτη ασφάλισης
Με βάση ενδεικτικούς υπολογισμούς υπό το σημερινό καθεστώς, οι εκτιμήσεις για μεικτές συντάξεις δείχνουν γιατί οι χαμηλές κατηγορίες αποτελούν ρίσκο για το τελικό εισόδημα μετά τη συνταξιοδότηση, ειδικά όταν τα έτη ασφάλισης δεν φτάνουν τα 40.
– Με 38 χρόνια ασφάλισης:
– Πρώτη κατηγορία: περίπου 862 ευρώ
– Δεύτερη κατηγορία: περίπου 946 ευρώ
– Με 36 χρόνια ασφάλισης:
– Πρώτη κατηγορία: περίπου 815 ευρώ
– Δεύτερη κατηγορία: περίπου 889 ευρώ
Στον αντίποδα, η εικόνα αλλάζει ριζικά στις υψηλότερες κλάσεις. Στην έκτη κατηγορία, οι εκτιμώμενες συντάξεις είναι σημαντικά υψηλότερες:
– Περίπου 1.788 ευρώ με 38 χρόνια ασφάλισης
– Περίπου 1.635 ευρώ με 36 χρόνια ασφάλισης
Η διαφορά είναι εντυπωσιακή και δείχνει πόσο καθοριστικό είναι το επίπεδο εισφορών στη διάρκεια του εργασιακού βίου. Παράλληλα, αναδεικνύει και μια συχνή παγίδα: πολλοί επαγγελματίες υποτιμούν το πόσο επηρεάζουν τα «λίγα χρόνια λιγότερα» το τελικό ποσό, ειδικά όταν βρίσκονται σε χαμηλή ασφαλιστική κατηγορία.
Αξίζει να ανεβείς κατηγορία στα τελευταία χρόνια;
Πολλοί ελεύθεροι επαγγελματίες σκέφτονται να αυξήσουν κατηγορία προς το τέλος της καριέρας τους, ελπίζοντας σε καλύτερη σύνταξη. Πράγματι, η μετάβαση σε υψηλότερη ασφαλιστική κατηγορία στα τελευταία χρόνια μπορεί να βελτιώσει το ανταποδοτικό μέρος της σύνταξης. Ωστόσο, το όφελος δεν είναι ίδιο για όλους και δεν εξαρτάται μόνο από την «τελευταία πενταετία».
Στον υπολογισμό της σύνταξης λαμβάνονται υπόψη πολλοί παράγοντες, όπως:
– Το σύνολο των ετών ασφάλισης
– Οι εισφορές και οι ασφαλιστέες αποδοχές από το 2002 και μετά
– Τυχόν οφειλές που επηρεάζουν την τελική απονομή
– Η αναγνώριση πλασματικών ετών, όπου υπάρχει δυνατότητα
Γι’ αυτό και πριν από οποιαδήποτε αλλαγή κατηγορίας, χρειάζεται εξατομικευμένος υπολογισμός από ειδικό στην κοινωνική ασφάλιση. Μια κίνηση που σε κάποιον μπορεί να αποδώσει σημαντικά, σε άλλον μπορεί να έχει μικρότερο αποτέλεσμα σε σχέση με το πρόσθετο κόστος που θα πληρώσει.
Το συμπέρασμα για τη χαμηλή ασφαλιστική κατηγορία
Η γενική κατεύθυνση είναι ξεκάθαρη: όσο χαμηλότερες είναι οι εισφορές, τόσο μικρότερο είναι το ανταποδοτικό ποσό της μελλοντικής σύνταξης. Το γεγονός ότι οι ελεύθεροι επαγγελματίες επιλέγουν μαζικά χαμηλή ασφαλιστική κατηγορία εξηγείται απόλυτα από τις σημερινές πιέσεις, αλλά δημιουργεί έναν ορατό κίνδυνο για την επόμενη ημέρα. Ειδικά για όσους δεν θα συμπληρώσουν 40 χρόνια ασφάλισης, τα ποσά που προκύπτουν είναι συχνά κάτω από τα 1.000 ευρώ, κάτι που μπορεί να μην επαρκεί για ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης.
Η ουσία, λοιπόν, είναι η ισορροπία: η χαμηλή ασφαλιστική κατηγορία προσφέρει ανάσα στο παρόν, αλλά περιορίζει αισθητά τη σύνταξη στο μέλλον. Όποιος μπορεί—έστω και σταδιακά—να σχεδιάσει μια μετάβαση σε υψηλότερη κατηγορία με βάση ρεαλιστικούς υπολογισμούς, αυξάνει τις πιθανότητες να αποφύγει μια σύνταξη που θα κινείται οριακά γύρω από τα 1.000 ευρώ.
