Έως και τρεις διαφορετικοί υπολογισμοί φόρου μπορεί να «κρύβονται» πίσω από την ίδια καταβολή εφάπαξ ή την ίδια επαγγελματική σύνταξη, καθώς το νέο μεταβατικό σύστημα χωρίζει την επαγγελματική ασφάλιση σε διακριτές χρονικές περιόδους. Με άλλα λόγια, η επαγγελματική ασφάλιση δεν οδηγεί πλέον υποχρεωτικά σε έναν ενιαίο φορολογικό συντελεστή για ολόκληρο το ποσό που θα λάβει ο ασφαλισμένος. Αντίθετα, ο φόρος μπορεί να προκύψει από δύο ή και τρεις ξεχωριστές «στρώσεις» υπολογισμών, ανάλογα με το πότε δημιουργήθηκαν οι εισφορές και οι αποδόσεις στον ατομικό λογαριασμό.
Η αλλαγή προβλέπεται στο άρθρο 98 του νέου πλαισίου για την επαγγελματική ασφάλιση και αφορά κυρίως τους παλαιούς ασφαλισμένους. Πρόκειται για όσους έχουν ήδη συσσωρεύσει κεφάλαιο πριν το 2024 και θα συνεχίσουν να το ενισχύουν τα επόμενα χρόνια. Για αυτούς, το τελικό ποσό που θα εισπράξουν πιθανότατα θα έχει «ιστορία» που εκτείνεται σε περισσότερες από μία περιόδους, άρα και σε περισσότερους από έναν κανόνες φορολόγησης.
Βασικός στόχος του μεταβατικού συστήματος είναι να μην εφαρμοστούν αναδρομικά οι νέοι ηλικιακοί συντελεστές στο σύνολο των χρημάτων που έχουν ήδη συγκεντρωθεί. Έτσι, το εφάπαξ ή η περιοδική παροχή διαχωρίζεται σε έως τρία τμήματα και κάθε τμήμα φορολογείται με διαφορετικό τρόπο.
Επαγγελματική ασφάλιση και οι τρεις φορολογικές περίοδοι
Το νέο πλαίσιο «σπάει» την επαγγελματική ασφάλιση σε τρεις χρονικές ζώνες. Ο ίδιος ασφαλισμένος μπορεί να δει το τελικό ποσό του να φορολογείται τμηματικά, ανάλογα με το πότε δημιουργήθηκε κάθε κομμάτι του κεφαλαίου.
1) Ποσά που συσσωρεύτηκαν έως 31 Δεκεμβρίου 2023
Ο πρώτος υπολογισμός αφορά όσα είχαν ήδη συγκεντρωθεί μέχρι το τέλος του 2023. Για αυτό το τμήμα, η φορολόγηση συνεχίζει να γίνεται με το καθεστώς που ίσχυε πριν από το νέο πλαίσιο. Πρόκειται ουσιαστικά για «προστατευμένη» περίοδο, ώστε οι νέοι κανόνες να μην αλλάξουν εκ των υστέρων τη φορολογική μεταχείριση κεφαλαίων που δημιουργήθηκαν με άλλο κανονιστικό περιβάλλον.
2) Ποσά από 1 Ιανουαρίου 2024 έως 31 Δεκεμβρίου 2026
Ο δεύτερος υπολογισμός καλύπτει τις εισφορές και τις αποδόσεις που δημιουργούνται στην τριετία 2024–2026. Εδώ διατηρείται το σύστημα που συνδέει το ύψος του φόρου με τα χρόνια συμμετοχής στην επαγγελματική ασφάλιση. Με απλά λόγια, για το συγκεκριμένο τμήμα παίζει ρόλο η διάρκεια συμμετοχής έως το τέλος του 2026, όπως προβλέπεται από το μεταβατικό καθεστώς.
3) Ποσά από 1 Ιανουαρίου 2027 και μετά
Ο τρίτος υπολογισμός αφορά όσα θα συσσωρεύονται από 1/1/2027 και μετά. Σε αυτό το τμήμα εφαρμόζεται το νέο σύστημα, στο οποίο καθοριστικό ρόλο έχουν:
– η ηλικία έναρξης καταβολής της παροχής και
– η επιλογή του ασφαλισμένου μεταξύ εφάπαξ και πραγματικής περιοδικής παροχής.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ένας ασφαλισμένος μπορεί να βλέπει μία ενιαία πίστωση στον τραπεζικό του λογαριασμό, αλλά πριν από την πληρωμή να έχουν προηγηθεί δύο ή ακόμη και τρεις διαφορετικοί φορολογικοί υπολογισμοί.
Δεν «χωρίζονται» μόνο οι εισφορές, αλλά και οι αποδόσεις
Το μεταβατικό σύστημα δεν αφορά μόνο τις καθαρές εισφορές που έχουν καταβληθεί από εργαζόμενο, επαγγελματία ή εργοδότη. Τα επαγγελματικά ταμεία και οι πάροχοι ομαδικών ασφαλιστικών προϊόντων υποχρεώνονται να παρακολουθούν χωριστά τη συνολική αξία που αντιστοιχεί σε κάθε χρονική περίοδο, μαζί με τις επενδυτικές αποδόσεις που έχουν ενσωματωθεί στον ατομικό λογαριασμό.
Αυτό έχει πρακτική σημασία: κάθε αύξηση της αξίας του λογαριασμού (π.χ. από επενδυτικές αποδόσεις) πρέπει να κατανέμεται στο σωστό χρονικό «κομμάτι», ώστε κατά την πληρωμή να εφαρμοστεί ο αντίστοιχος φορολογικός κανόνας. Επομένως, η ορθή τήρηση αρχείων και ο διαχωρισμός των ποσών ανά περίοδο δεν είναι μια τυπική γραφειοκρατική λεπτομέρεια, αλλά προϋπόθεση για να υπολογιστεί σωστά ο φόρος.
Παράδειγμα για τον «τριπλό» φόρο στο ίδιο εφάπαξ
Ας δούμε πώς μπορεί να προκύψει στην πράξη «τριπλή» φορολόγηση σε ένα εφάπαξ της επαγγελματικής ασφάλισης:
Ασφαλισμένος συμμετέχει σε επαγγελματικό ταμείο από το 2015 και αποφασίζει να λάβει την παροχή του μετά το 2027.
– Το ποσό που σχηματίστηκε έως το τέλος του 2023 θα φορολογηθεί με το παλαιότερο καθεστώς (πρώτος, ξεχωριστός υπολογισμός).
– Το τμήμα που δημιουργήθηκε από το 2024 έως το 2026 θα φορολογηθεί με βάση τα συνολικά χρόνια ασφάλισης που είχε συμπληρώσει έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026.
Ενδεικτικά: αν στην τριετία 2024–2026 έχουν συγκεντρωθεί 9.000 ευρώ και ο ασφαλισμένος έχει συμπληρώσει περισσότερα από 10 και έως 20 χρόνια συμμετοχής, η εφάπαξ καταβολή του συγκεκριμένου τμήματος φορολογείται με συντελεστή 10%. Ο φόρος είναι 900 ευρώ.
– Αν από το 2027 και μετά συγκεντρωθούν επιπλέον 20.000 ευρώ και ο ασφαλισμένος τα εισπράξει εφάπαξ σε ηλικία 64 ετών, στο νέο αυτό τμήμα εφαρμόζεται επίσης συντελεστής 10%, με φόρο 2.000 ευρώ (τρίτος υπολογισμός).
Το ποσό έως 31/12/2023 υπολογίζεται χωριστά, με αποτέλεσμα πίσω από μία ενιαία πληρωμή να υπάρχουν έως τρεις διαφορετικές φορολογικές πράξεις. Σημειώνεται επίσης ότι η ηλικία του ασφαλισμένου κατά την ημερομηνία πληρωμής δεν αλλάζει τη φορολογία των ποσών που δημιουργήθηκαν πριν από το 2027, καθώς αυτά τα τμήματα προστατεύονται από τις μεταβατικές διατάξεις.
Παράλληλα, έως τις 31 Δεκεμβρίου 2027, τα υφιστάμενα ομαδικά ασφαλιστήρια συνταξιοδοτικά συμβόλαια θα αντιμετωπίζονται για τις συγκεκριμένες φορολογικές διατάξεις ως Ομαδικά Ασφαλιστικά Προϊόντα Επαγγελματικής Συνταξιοδότησης, ώστε να δοθεί χρόνος προσαρμογής στο νέο καθεστώς.
Συνολικά, το νέο μοντέλο επιδιώκει να «σεβαστεί» το παρελθόν της αποταμίευσης και να μεταφέρει ομαλά την επαγγελματική ασφάλιση σε ένα σύστημα με διαφορετικές παραμέτρους υπολογισμού από το 2027 και μετά. Όμως για τον ασφαλισμένο το βασικό συμπέρασμα είναι σαφές: ένα εφάπαξ ή μία επαγγελματική σύνταξη μπορεί να μοιάζει ενιαία στην πληρωμή, αλλά συχνά αποτελεί άθροισμα ποσών που φορολογούνται με διαφορετικούς κανόνες. Και γι’ αυτό, όσοι συμμετέχουν σε επαγγελματική ασφάλιση χρειάζεται να γνωρίζουν όχι μόνο το συνολικό κεφάλαιο που έχουν συγκεντρώσει, αλλά και σε ποια χρονική περίοδο «ανήκει» το κάθε μέρος του.
