Μια νέα γενετική μελέτη αποκαλύπτει ότι οι κάτοικοι της Μέσα Μάνης αποτελούν μια μοναδική γενετική «νησίδα» στην Ευρώπη, έναν από τους πιο ιδιαίτερους γενετικά πληθυσμούς, λόγω της γεωγραφικής απομόνωσής τους για περισσότερους από δέκα αιώνες. Τα ευρήματα, που δημοσιεύονται σήμερα στο περιοδικό «Communications Biology» του ομίλου Nature, καταδεικνύουν ότι πολλές γενεαλογικές γραμμές των σημερινών κατοίκων της περιοχής ανιχνεύονται στον ελλαδικό χώρο από την Εποχή του Χαλκού, την Εποχή του Σιδήρου και τη Ρωμαϊκή περίοδο.
Η Μέσα Μάνη, δηλαδή η περιοχή νότια της Αρεόπολης, με τα άγρια βουνά, τις εντυπωσιακές ακτογραμμές και τους περίφημους πέτρινους πύργους, έχει κατά καιρούς γοητεύσει κορυφαίους ταξιδιώτες, ιστορικούς και συγγραφείς – με πιο φημισμένους τον Ιούλιο Βερν και τον Πάτρικ Λι Φέρμορ. Ο σκληροτράχηλος χαρακτήρας των Μανιατών και το πολεμικό τους πνεύμα τούς επέτρεψαν να διατηρήσουν την αυτονομία τους έναντι διάφορων κατακτητών. Οι Μανιάτες, άλλωστε, έπαιξαν κομβικό ρόλο στην Επανάσταση του 1821.
Διεθνής ερευνητική ομάδα, που περιλαμβάνει επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Κέντρο Υγείας Αρεόπολης, το Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου και τα εργαστήρια FamilyTreeDNA, έθεσε στο επίκεντρο της μελέτης της την καταγωγή του πληθυσμού της Μέσα Μάνης. «Είναι μια περιοχή της στεριανής Ελλάδας, που όμοια δεν υπάρχει. Από άποψη αρχιτεκτονικής έχει τους πολεμόπυργους σε όλα τα χωριά, η διάλεκτος είναι αρχαΐζουσα, δεν ξέραμε από πού προέρχεται ο πληθυσμός που έχει τόσες ιδιαιτερότητες. Θέλαμε, λοιπόν, να απαντήσουμε σε κάποια ιστορικά αινίγματα, αλλά και να δώσουμε φωνή σε παραδόσεις που χάνονται», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο επικεφαλής της μελέτης, Δρ Λεωνίδας-Ρωμανός Νταβράνογλου, επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Ο ναός του Αγίου Γεωργίου (11ος-12ος αιώνας) στον αρχαίο οικισμό της Άνω Πούλας. Ο ναός ακολουθεί τη μεγαλιθική οικοδομική παράδοση της Μέσα Μάνης, η οποία χαρακτηρίζεται από τη χρήση εξαιρετικά μεγάλων λίθινων όγκων που τοποθετούνται χωρίς κονίαμα. Copyright: Λεωνίδας-Ρωμανός Νταβράνογλου
Οι ερευνητές έλαβαν γενετικό υλικό από περισσότερους από 100 άνδρες κατοίκους της Μέσα Μάνης, το οποίο ανέλυσαν με ιδιαίτερα καινοτόμες μοριακές τεχνικές των εργαστηρίων της «FamilyTreeDNA», της εταιρείας που συνέβαλε στην απομόνωση του DNA του Μπετόβεν από μια τρίχα του και στην αποσαφήνιση της καταγωγής του. Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέκριναν το DNA των Μέσα Μανιατών με χιλιάδες αρχαία δείγματα DNA και με το DNA πάνω από 1,3 εκατομμύριων σύγχρονων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, για να διαπιστώσουν τυχόν συγγένειες των Μέσα Μανιατών με άλλους πληθυσμούς.
Τα αποτελέσματα της έρευνας κατέδειξαν ότι οι Μέσα Μανιάτες αποτελούν μια μοναδική γενετική «χρονοκάψουλα» εντός της στεριανής Ελλάδας, καθώς οι περισσότερες πατρικές γενεαλογικές γραμμές των Μέσα Μανιατών ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού, την Εποχή του Σιδήρου και τη Ρωμαϊκή περίοδο. Η γενετική καταγωγή τους δεν επηρεάστηκε από τις μεγάλες πληθυσμιακές μετακινήσεις που αναδιαμόρφωσαν τη δημογραφία και το γονιδίωμα των κατοίκων του ελλαδικού χώρου και άλλων βαλκανικών πληθυσμών μετά την πτώση της Ρώμης. Σε αντίθεση με πολλούς άλλους πληθυσμούς της στεριανής Ελλάδας, οι Μέσα Μανιάτες παρουσιάζουν ελάχιστες ενδείξεις αφομοίωσης μεταγενέστερων πληθυσμών, όπως των Σλάβων, των οποίων η άφιξη τον 6ο αιώνα μ.Χ. μετέβαλε δραστικά το γενετικό και γλωσσικό τοπίο της νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Μάλιστα, η γεωγραφική και χρονική τους κατανομή αντικατοπτρίζει πιστά τη διάδοση της χαρακτηριστικής και παγκοσμίως μοναδικής μεγαλιθικής οικιστικής αρχιτεκτονικής της Μέσα Μάνης. «Διαπιστώθηκε ότι εδώ και τουλάχιστον 1.400 χρόνια οι Μέσα Μανιάτες ήταν εξαιρετικά απομονωμένοι και μάλλον γι’ αυτό κατάφεραν να αναπτύξουν και να διατηρήσουν έθιμα, παραδόσεις και αρχιτεκτονική η οποία δεν υπάρχει πουθενά αλλού στην Ελλάδα. Θα μπορούσαμε να πούμε πως οι Μέσα Μανιάτες πιθανότατα κατάγονται από τους ίδιους ανθρώπους που κατασκεύασαν τις μοναδικές μεγαλιθικές κατασκευές της περιοχής», εξηγεί ο κ. Νταβράνογλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
«Η γενετική δεν μας διαχωρίζει»
Ωστόσο, ο κ. Νταβράνογλου σπεύδει να διευκρινίσει ότι «το DNA μάς βοηθάει να διαφωτίσουμε άγνωστες πτυχές της ιστορίας του ελλαδικού χώρου, όποια και αν είναι αυτή, και να καταλάβουμε το πώς συντελέστηκαν διάφορες ιστορικές και δημογραφικές διεργασίες. Το DNA φυσικά δεν μας λέει κάτι για την ταυτότητα ενός ανθρώπου ή για το πόσο Έλληνας είναι κάποιος. Η ελληνικότητα είναι πολιτισμικό χαρακτηριστικό και όχι γενετικό. Άλλωστε, μπορεί οι Μανιάτες να ήταν απομονωμένοι για πάνω από 1.400 χρόνια, αλλά, εν τέλει, όλοι οι άνθρωποι είμαστε μείγματα διαφορετικών πληθυσμών – η γενετική μάς φέρνει κοντά, δεν μας διαχωρίζει. Πάμπολλες γενετικές έρευνες δείχνουν ότι οι αρχαίοι Έλληνες αναμειγνύονταν με διάφορους πληθυσμούς, ενώ η Ρωμαϊκή και η Βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν εξαιρετικά πολυεθνικές. Απλώς μετά τον 6ο μ.Χ. αιώνα, οι περισσότεροι πληθυσμοί του ελλαδικού χώρου αφομοίωσαν επιπλέον ομάδες ανθρώπων, όπως τους Σλάβους, τους Βλάχους, τους Αρβανίτες και άλλους, οι οποίοι δεν ήρθαν σε επαφή όμως με τους Μέσα Μανιάτες».
Έρευνα αποκαλύπτει ότι οι κάτοικοι της Μέσα Μάνης αποτελούν μια μοναδική γενετική «νησίδα» στην Ευρώπη
Ο καταξιωμένος Μέσα Μανιάτης γλύπτης, ζωγράφος και λογοτέχνης Μιχάλης Κάσσης μαζί με τον επικεφαλής της έρευνας, Λεωνίδα-Ρωμανό Νταβράνογλου. Copyright: Βίνια Τσοπέλα
Ένας κοινός πρόγονος
Η μελέτη αποκάλυψε ότι πάνω από το 50% των σημερινών ανδρών της Μέσα Μάνης κατάγεται από έναν και μόνο αρσενικό πρόγονο που έζησε τον 7ο αιώνα μ.Χ. Αυτό το εύρημα υποδεικνύει ότι στην πολυτάραχη ιστορία της Μέσα Μάνης, υπήρξε μία περίοδος κατά την οποία ο τοπικός πληθυσμός βίωσε συντριπτική μείωση, πιθανότατα λόγω επιδημιών, πολέμων και γενικευμένης αστάθειας, και στη συνέχεια οι ελάχιστοι επιζώντες και οι απόγονοί τους παρέμειναν σε σχετική απομόνωση εντός της Μέσα Μάνης για αιώνες.
Αντίθετα, η μητρογραμμική καταγωγή αφηγείται μια πιο σύνθετη ιστορία από την πατρογραμμική. «Ενώ πολλές μητρικές γενεαλογικές γραμμές παρουσιάζουν τα ίδια χαρακτηριστικά μακροχρόνιας εντοπιότητας με τις πατρικές», αναφέρει ο δεύτερος αντεπιστέλλων συγγραφέας, ο καθηγητής του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, Αλέξανδρος Ηρακλείδης, «άλλες υποδεικνύουν περιορισμένες επαφές με πληθυσμούς της ανατολικής Μεσογείου, του Καυκάσου, της δυτικής Ευρώπης, ακόμη και της Βόρειας Αφρικής. Τα γενετικά αυτά μοτίβα συνάδουν με μια έντονα πατριαρχική κοινωνία, στην οποία οι άνδρες παρέμεναν ριζωμένοι στον τόπο καταγωγής τους, ενώ μικρός αριθμός ξένων γυναικών ενσωματωνόταν στον τοπικό πληθυσμό».
«Το γόνιμο χώμα δεν βγάζει εύκολα ήρωες»
Εκτός από τη γενετική έρευνα, η επιστημονική ομάδα μελέτησε ενετικά, οθωμανικά και πιο σύγχρονα αρχεία και έκανε συνεντεύξεις με τουλάχιστον 60 ηλικιωμένους κατοίκους από σχεδόν κάθε χωριό της Μέσα Μάνης.
Ένας σημαντικός πληροφορητής ήταν ο ζωγράφος, λογοτέχνης και γλύπτης, Μιχάλης Κάσσης, ο οποίος εξιστόρησε μεταξύ άλλων: «Δεν είναι τυχαίο που κανένας κατακτητής δεν κατάφερε να εδραιωθεί στη Μάνη. Ο τόπος ήταν αμείλικτα δύσκολος ακόμα και στους ίδιους τους κατοίκους του. Τον χειμώνα μάς πονούσαν τα γυμνά μας πόδια από το κρύο, το καλοκαίρι μας έκαιγε αλύπητα ο ήλιος. Πέτρες, ήλιος, θάλασσα – αυτή είναι η Μάνη. Έτσι και οι άνθρωποι έγιναν ανθεκτικοί και σκληροί για να τα βγάλουν πέρα. Και εάν κάποιος είχε λίγο ψωμί, λίγο τυρί και μερικές ελιές, τότε ήταν πραγματικά πλούσιος. Το αφράτο και γόνιμο χώμα δεν βγάζει εύκολα ήρωες».
Καθώς πολλά χωριά της Μέσα Μάνης κατοικούνταν ιστορικά από ένα μόνο γένος, η ερευνητική ομάδα συνεργάστηκε στενά με την τοπική κοινότητα, ώστε οι εθελοντές να προέρχονται από πολλά διαφορετικά γένη και οικισμούς, διασφαλίζοντας έτσι ότι η δειγματοληψία ήταν αντιπροσωπευτική του πληθυσμού. Η δειγματοληψία έγινε σε συνεργασία με τον Δρ Ανάργυρο Μαριόλη, διευθυντή του Κέντρου Υγείας Αρεόπολης.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέκριναν όλες τις προφορικές παραδόσεις με τα γενετικά στοιχεία διαπιστώνοντας ότι τα στοιχεία συγκλίνουν πολύ συχνά. «Πολλές προφορικές παραδόσεις κοινής καταγωγής, που μεταδίδονταν επί αιώνες, επιβεβαιώνονται πλέον γενετικά», σημειώνει ο Αθανάσιος Κοφινάκος, συν-συγγραφέας της μελέτης και ερευνητικός σύμβουλος σε ζητήματα μανιάτικης γενεαλογίας και ιστορίας.
Έρευνα αποκαλύπτει ότι οι κάτοικοι της Μέσα Μάνης αποτελούν μια μοναδική γενετική «νησίδα» στην Ευρώπη
Ο Δρ Ανάργυρος Μαριόλης, διευθυντής του Κέντρου Υγείας Αρεόπολης και μέλος της ερευνητικής ομάδας, έχει οικοδομήσει ισχυρούς δεσμούς εμπιστοσύνης με την τοπική κοινωνία της Μέσα Μάνης, οι οποίοι ήταν απαραίτητοι για την επιτυχή διεξαγωγή της έρευνας. Copyright: Α. Μαριόλης
Όπως περιγράφει χαρακτηριστικά ο κ. Ανάργυρος Μαριόλης, «η μελέτη αυτή δίνει φωνή στις ιστορίες των προγόνων μας. Ως Μέσα Μανιάτης ο ίδιος, εύχομαι οι πρόγονοί μου να είχαν την ευκαιρία να μάθουν πως πολλές από τις προφορικές τους παραδόσεις επιβεβαιώνονται από τη γενετική επιστήμη».
Αναζήτηση γενετικών ασθενειών
Εφόσον εξασφαλιστεί χρηματοδότηση για τη συνέχιση της έρευνας, η επιστημονική ομάδα σκοπεύει να διερευνήσει τις πληροφορίες που δίνει η γενετική επιστήμη για την υγεία του πληθυσμού και την αναζήτηση ασθενειών με τυχόν γενετικό υπόβαθρο.
Όπως παρατηρεί ο καθηγητής Ιατρικής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και χειρουργός Θεόδωρος Μαριόλης-Σαψάκος, «η ερευνητική ομάδα σκοπεύει να συνομιλήσει εκ νέου με την κοινότητα, ώστε να διερευνήσει κατά πόσο μελλοντικές αναλύσεις κλινικά σημαντικών γενετικών δεικτών θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στην περαιτέρω κατανόηση της υγείας των Μέσα Μανιατών και να οδηγήσουν σε νέες στρατηγικές για τη διασφάλιση και τη θωράκισή της». Η Δρ Παναγιώτα Σουλιώτη, η οποία πραγματοποίησε την αγροτική της θητεία στο Κέντρο Υγείας Αρεόπολης και συνέβαλε σημαντικά στη δειγματοληψία, προσθέτει ότι «το παράδειγμα της Μέσα Μάνης μπορεί να αξιοποιηθεί ως πρότυπο για αντίστοιχες μελέτες και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, συμβάλλοντας τόσο στην κατανόηση του παρελθόντος όσο και στον εντοπισμό κλινικά σημαντικών γενετικών δεικτών με άμεση σημασία για τη δημόσια υγεία».
