Καθώς οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξάνουν τις στρατιωτικές δαπάνες, η δημόσια υποστήριξη σε όλη την ήπειρο παραμένει άνιση. Ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι αυξανόμενες υβριδικές απειλές από Ρωσία και αβεβαιότητες σχετικά με τις δεσμεύσεις των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ έχουν κινητοποιήσει το τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, οι δημοσκοπήσεις αποκαλύπτουν μια πιο σύνθετη εικόνα του δημόσιου αισθήματος και εθνικών προτεραιοτήτων. Αυτή είναι μια ευρωπαϊκή προοπτική* για την άμυνα στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Διεθνούς Ινστιτούτου Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (SIPRI), η Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, είναι η περιοχή του κόσμου όπου οι στρατιωτικές δαπάνες αυξήθηκαν περισσότερο το 2024, σημειώνοντας άλμα 17% και ξεπερνώντας το επίπεδο που είχε επιτευχθεί στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι αμυντικές δαπάνες αναμένεται να φθάσουν τα 326 δισεκατομμύρια ευρώ το 2024, ή περίπου το 1,9% του ΑΕΠ της ΕΕ. Πρόκειται για το δέκατο συνεχές έτος αύξησης, με σημαντική αύξηση άνω του 30% σε σύγκριση με το 2021. Αξίζει να σημειωθεί ότι 23 από τα 32 κράτη μέλη του ΝΑΤΟ έχουν επιτύχει ή υπερβεί την κατευθυντήρια γραμμή της Συμμαχίας για τη διάθεση τουλάχιστον 2% του ΑΕΠ για αμυντικές δαπάνες έως το 2024. Καθώς οι εντάσεις αυξάνονται στην ανατολική πλευρά του ΝΑΤΟ, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ανανεώσει την έκκλησή τους προς τους συμμάχους να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ – ένα αίτημα που αναμένεται να βρεθεί στο επίκεντρο της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ στη Χάγη τον ερχόμενο Ιούνιο.
Οι κυβερνήσεις των κρατών της Βαλτικής έχουν ήδη εκφράσει την υποστήριξή τους στην πρόταση αυτή, με την Εσθονία, τη Λετονία και τη Λιθουανία να δεσμεύονται να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ τα επόμενα χρόνια, αναφέρει το LSM. Η Πολωνία, εν τω μεταξύ, έχει ήδη διαθέσει πάνω από το 4% του ΑΕΠ της για την άμυνα το 2024. Η Γαλλία, εν τω μεταξύ, η οποία σήμερα αφιερώνει το 2,1% του ΑΕΠ της στην άμυνα, σχεδιάζει αύξηση άνω των 3 δισ. ευρώ ετησίως στο πλαίσιο του σχεδίου στρατιωτικών δαπανών για την περίοδο 2024-2030. Οι στρατιωτικές δαπάνες της Γερμανίας έχουν αυξηθεί κατά 28% το 2024 και ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχειδεσμευτεί, στην πρώτη του κυβερνητική δήλωση, να καταστήσει την Bundeswehr τον ισχυρότερο συμβατικό στρατό στην Ευρώπη. Η Φινλανδία έχει αρχίσει να κατασκευάζει ένα μεταλλικό φράγμα κατά μήκος των συνόρων της με τη Ρωσία μήκους 1.340 χιλιομέτρων και η Ισπανία έχει προγραμματίσει να δαπανήσει 14 εκατομμύρια ευρώ για τη βελτίωση του εξοπλισμού και των συνθηκών εργασίας των αμυντικών της δυνάμεων.
Πώς αντιδρά η κοινωνία των πολιτών σε αυτή την παγκόσμια τάση; Σύμφωνα με την καθιερωμένη έρευνα Ευροβαρόμετρο φθινόπωρο 2024, το 33% των Ευρωπαίων πολιτών πιστεύει ότι η ασφάλεια και η άμυνα θα πρέπει να αποτελέσουν κορυφαία προτεραιότητα για την ΕΕ τα επόμενα πέντε χρόνια, μπροστά από τη μετανάστευση (29%) και τα οικονομικά ζητήματα (28%). Ωστόσο, το ποσοστό αυτό κρύβει σημαντικές εθνικές διαφορές.
Διαφορές στην αντίδραση της κοινής γνώμης
Σε χώρες πρώτης γραμμής, όπως η Λιθουανία (49%), η Φινλανδία (48%) και η Πολωνία (46%), η ασφάλεια και η άμυνα κυριαρχούν στις ανησυχίες των πολιτών. Αντίθετα, μόνο το 12% του ισπανικού πληθυσμού και το 19% του ελληνικού πληθυσμού δίνουν προτεραιότητα στην άμυνα, εστιάζοντας αντ’ αυτού στην απασχόληση, τη μετανάστευση και την κλιματική αλλαγή.
Σύμφωνα με τον Félix Arteaga του Βασιλικού Ινστιτούτου Elcano, η ιστορική ουδετερότητα και η απομόνωση της Ισπανίας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου διαμόρφωσαν μια κουλτούρα δυσπιστίας απέναντι στις στρατιωτικές επενδύσεις. Ενώ η δημόσια αντίληψη για τις ένοπλες δυνάμεις έχει βελτιωθεί μετά το τέλος της δικτατορίας του στρατηγού Φρανσίσκο Φράνκο, οι στρατιωτικές δαπάνες εξακολουθούν να μην βρίσκονται ψηλά στην ατζέντα του κοινού. Στις αρχές του 2025, ο πρωθυπουργός Pedro Sánchez δεσμεύτηκε να επιτύχει τον στόχο του 2% που έχει θέσει το ΝΑΤΟ έως το 2029, αλλά “όχι εις βάρος της κοινωνικής πολιτικής”, όπως δήλωσε, επιμένοντας ότι “δεν πρόκειται να μπούμε σε μια κούρσα εξοπλισμών”.
Παρομοίως, στη Γαλλία, που θεωρείται επί μακρόν κεντρικό στοιχείο της ευρωπαϊκής αμυντικής στάσης, η ανησυχία της κοινής γνώμης αυξάνεται, όπως φαίνεται από τις πρόσφατες ανταλλαγές του Franceinfo με τους αναγνώστες του. “Δεν πρέπει να θυσιάσουμε το κοινωνικό μας μοντέλο στο όνομα της ασφάλειας”, προειδοποίησε ο πρωθυπουργός Φρανσουά Μπαϊρού, μιλώντας κατά τη διάρκεια πρόσφατων διαβουλεύσεων για τη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος. Η ανακοίνωση του προέδρου Μακρόν για αύξηση των αμυντικών δαπανών έχει προκαλέσει ανησυχία στα κόμματα της αντιπολίτευσης, τα οποία έχουν προειδοποιήσει για περικοπές σε άλλους δημόσιους προϋπολογισμούς και έχουν ζητήσει μεγαλύτερη διαφάνεια.
Εν τω μεταξύ, στην Ελβετία, μια παραδοσιακά ουδέτερη χώρα, σχεδόν ο μισός πληθυσμός θα ήθελε να δαπανήσει περισσότερα χρήματα για τον στρατό από αυτά που το Κοινοβούλιο διαθέτει συνήθως, αναφέρει το SRF. Στην Τσεχική Δημοκρατία, η CT επισημαίνει ότι πάνω από το ένα τρίτο των ερωτηθέντων θεωρεί ότι το 2% του ΑΕΠ ετησίως είναι ιδανικό για αμυντικές δαπάνες, ενώ ένα παρόμοιο ποσοστό είναι πρόθυμο να επενδύσει περισσότερα. Ωστόσο, η ιδέα της διάθεσης του 5% του ΑΕΠ για την άμυνα υποστηρίζεται μόνο από έναν στους 20 Τσέχους πολίτες.
Περίπου 1.000 χιλιόμετρα από τα ρωσικά σύνορα, η ίδια πρωτοβουλία έχει πολύ ευρύτερη υποστήριξη. Μια λιθουανική έρευνα που διεξήχθη από τη Vilmorus και έγινε για λογαριασμό του πρακτορείου ειδήσεων BNS διαπίστωσε ότι το 44% των ερωτηθέντων ενέκρινε το σχέδιο επένδυσης του 5% του ΑΕΠ στην άμυνα, αναφέρει το LRT.
Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο RTBF για το πρόγραμμα “Μια Ευρωπαϊκή Προοπτική”, η Hadja Lahbib, Ευρωπαία Επίτροπος για την ετοιμότητα, τη διαχείριση κρίσεων και την ισότητα, αναφέρθηκε σε αυτές τις περιφερειακές διαφορές: “Ένας Ισπανός πολίτης μπορεί να ανησυχεί για καύσωνες και πυρκαγιές- ένας Φινλανδός μπορεί να σκέφτεται υβριδικές απειλές και σαμποτάζ αγωγών. Οι αντιλήψεις διαφέρουν, αλλά είναι όλες έγκυρες”. Η Επίτροπος υποστήριξε ότι η ανθεκτικότητα σε ολόκληρη την ΕΕ – είτε πρόκειται για επιθέσεις στον κυβερνοχώρο είτε για φυσικές καταστροφές – απαιτεί συντονισμένες επενδύσεις. “Η πρόληψη μιας καταστροφής κοστίζει δέκα φορές λιγότερο από την αντίδραση σε αυτήν”, δήλωσε η Hadja Lahbib.
Προς ένα κοινό μέτωπο
Ενώ ένας κοινός στρατός της ΕΕ δεν είναι ακόμη στην ημερήσια διάταξη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε την πρόθεσή της να δημιουργήσει μια κοινή άμυνα στα σύνορα της ΕΕ με τη Ρωσία και τη Λευκορωσία στην Λευκή Βίβλο για την ευρωπαϊκή άμυνα, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2025.
Ο στρατηγός Robert Brieger, πρόεδρος της Στρατιωτικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τόνισε την επείγουσα ανάγκη να μειωθεί η εξάρτηση της Ευρώπης σε θέματα ασφάλειας από τις ΗΠΑ: “Υπάρχουν κενά στις ευρωπαϊκές αμυντικές ικανότητες που απαιτούν επείγουσα προσοχή – αεράμυνα, άμυνα με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, στρατηγική ανύψωση, όπλα ακριβείας”, δήλωσε σε συνέντευξή του στο ORF. “Η Ευρώπη έχει σημειώσει πρόοδο, αλλά εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την υποστήριξη των ΗΠΑ σε διάφορους βασικούς τομείς. Η φιλοδοξία είναι να είναι πλήρως αμυντικά έτοιμη έως το 2030”.
Ωστόσο, μπροστά στην τάση στρατιωτικοποίησης, οι ειρηνιστικές φωνές γίνονται όλο και πιο έντονες. Σε ολόκληρη την ήπειρο, πολιτικοί και ακτιβιστές ανησυχούν ότι η αύξηση του οπλισμού θα μπορούσε να ενισχύσει εξτρεμιστικά κινήματα και να αποσταθεροποιήσει το ίδιο το ευρωπαϊκό εγχείρημα. “Η πίεση για την αγορά περισσότερων όπλων θα ενισχύσει μόνο την ακροδεξιά, γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει στην κατάρρευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ή τουλάχιστον της ιδέας της. Η Αριστερά έχει μια σαφή θέση σε αυτό: ακόμη περισσότερα όπλα και η συσσώρευση στρατιωτικού εξοπλισμού δεν θα οδηγήσουν σε σταθεροποίηση και ειρήνη στον κόσμο”, δήλωσε ο Matej T. Vatovec, της Σλοβενικής Αριστεράς, παρατίθεται από το RTVSLO. Την άποψη αυτή συμμερίζεται και ο Vincent von Siebenthal, πρόεδρος της οργάνωσης Chrétiens de gauche en Suisse romande, ο οποίος υποστηρίζει ότι η ειρήνη πρέπει να επιδιωχθεί μέσω του εμπορίου και του διαλόγου και όχι μέσω μιας κούρσας εξοπλισμών, αναφέρεται από το SRF.
Ένας διαδηλωτής κρατάει μια αφίσα που γράφει “Όχι στρατιωτικοποίηση στο γερμανικό σύνταγμα” κατά τη διάρκεια διαμαρτυρίας κατά των αυξημένων αμυντικών δαπανών μπροστά από την Bundestag (κάτω βουλή) στις 18 Μαρτίου 2025 στη Γερμανία.
Στη Γερμανία, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συμμετείχαν στις παραδοσιακές πασχαλινές πορείες ειρήνης τον Απρίλιο. Ωστόσο, παρά τη συμμετοχή αυτή, ορισμένοι βλέπουν σημάδια μείωσης της συνολικής επιρροής του κινήματος.
Σε συνέντευξή του στην DW, ο Olaf Müller, καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου, εξέφρασε την ανησυχία του ότι το ειρηνευτικό κίνημα στη χώρα βρίσκεται σε ένα από τα χαμηλότερα επίπεδα των τελευταίων δεκαετιών, γεγονός που υποδηλώνει ένα δύσκολο περιβάλλον για τις ειρηνιστικές φωνές στη Γερμανία. “Νομίζω ότι το ειρηνευτικό κίνημα είναι αποθαρρυμένο και ένας από τους λόγους είναι ότι αν βγεις στους δρόμους κατά του μιλιταρισμού, είσαι αυτόματα ύποπτος ότι παίζεις στα χέρια του Πούτιν”.
Εν τω μεταξύ, στις Κάτω Χώρες, το Νέο Κίνημα για την Ειρήνη είδε τα μέλη του να αυξάνονται, σύμφωνα με το NOS. Η ομάδα διοργανώνει μια αντι-σύνοδο κορυφής που θα συμπέσει με τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ τον Ιούνιο στη Χάγη, με στόχο να παράσχει μια πλατφόρμα για φωνές που επικρίνουν την τρέχουσα αμυντική πορεία της Ευρώπης.
*Η Ευρωπαϊκή Προοπτική είναι μια εκδοτική συνεργασία μεταξύ ευρωπαϊκών δημόσιων μέσων ενημέρωσης. Για να μάθετε περισσότερα, πατήστε εδώ.Ρεπορτάζ: Catherine Tonero και Eric Juzen (RTBF), Johannes Perterer και Hendrik Vervaeke (ORF), Sara Badilini (EBU), Alexiane Lerouge (EBU) Πρόσθετο περιεχόμενο από AFP (Γαλλία), BR (Γερμανία), CT (Τσεχική Δημοκρατία), Franceinfo (Γαλλία), ERR (Εσθονία), LSM (Λετονία), LRT (Λιθουανία), RTBF (Βέλγιο), RTP (Πορτογαλία), RTVE (Ισπανία), Suspilne (Ουκρανία): Eoghan Sweeney (EBU) Έρευνα και συντονισμός: Eoghan Sweeney (EBU): Jara Sizova (LSM), Sara Badilini (EBU) , Luis Garcia Fuster (EBU), Martin Sterba (EBU) Μετάφραση και επιμέλεια για το RTBF: Catherine Tonero Διαχείριση του έργου: Alexiane Lerouge (EBU)Εικονογράφηση: Alexiane Lerouge (EBU): Η Vu d’Europe συγχρηματοδοτήθηκε από την προπαρασκευαστική δράση της Ευρωπαϊκής Ένωσης “Ευρωπαϊκές πλατφόρμες μέσων ενημέρωσης”.
