Σήμερα, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν απευθύνθηκε με εκτενή επιστολή προς τους ηγέτες των κρατών‑μελών, ενόψει της άτυπης συνάντησης κορυφής στις 12 Φεβρουαρίου και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Μαρτίου, θέτοντας ως κεντρικό θέμα την «ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης» και τη σύνδεσή της με τη στρατηγική αυτονομία της Ένωσης.
Στο κείμενο, το οποίο λειτουργεί ουσιαστικά ως πολιτικό πλαίσιο για την ‘επόμενη μέρα’ της ΕΕ, η φον ντερ Λάιεν αναδεικνύει την ανάγκη για βαθιές μεταρρυθμίσεις στην εσωτερική αγορά, στην ψηφιακή μετάβαση και στην καινοτομία, αλλά και για πιο ευέλικτους τρόπους λήψης αποφάσεων όταν η ομοφωνία μπλοκάρει την ευρωπαϊκή δράση.
«Ξεσκόνισμα» του ευρωπαϊκού κεκτημένου
Στο πρώτο σκέλος της επιστολής, η πρόεδρος της Κομισιόν παρουσιάζει μια φιλόδοξη «ατζέντα απλοποίησης» της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, την οποία χαρακτηρίζει «άνευ προηγουμένου». Η Επιτροπή έχει ήδη καταθέσει δέκα νομοθετικά «omnibus» πακέτα για τον περιορισμό της γραφειοκρατίας και τον εξορθολογισμό της εφαρμογής υφιστάμενων κανόνων, με εκτιμώμενη ετήσια εξοικονόμηση περίπου € 15 δισ. σε διοικητικό κόστος για επιχειρήσεις και διοικήσεις.
Η φον ντερ Λάιεν προαναγγέλλει μια συνολική «γενική καθαριότητα» στο ευρωπαϊκό κεκτημένο, με στόχο την κατάργηση παρωχημένων ή αλληλοεπικαλυπτόμενων διατάξεων, αλλά και την απόσυρση νομοθετικών πρωτοβουλιών που δεν συγκεντρώνουν επαρκή στήριξη στο Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι κάθε νέα πρωτοβουλία της Ένωσης πρέπει να είναι «απλούστερη εκ σχεδιασμού», με σαφή προτίμηση στους κανονισμούς έναντι των οδηγιών, περιορισμό της χρήσης κατ’ εξουσιοδότηση και εκτελεστικών πράξεων και πιο συστηματική αξιοποίηση ρητρών «ηλιοβασιλέματος» για τη λήξη ισχύος ρυθμίσεων.
Ενίσχυση εμπορικών δεσμών και στρατηγική αυτονομία
Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει στην επιστολή το σκέλος της εξωστρέφειας και της διαφοροποίησης των διεθνών οικονομικών σχέσεων της Ένωσης. Η φον ντερ Λάιεν υπενθυμίζει ότι, κατά τη διάρκεια της τρέχουσας θητείας, η ΕΕ έχει προχωρήσει σε συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με το Μεξικό, τη Mercosur την Ελβετία και την Ινδονησία, ανεβάζοντας σε 79 τον αριθμό των χωρών που καλύπτονται από ευρωπαϊκές εμπορικές συμφωνίες. Ως κομβικό σημείο παρουσιάζεται η πρόσφατη «ιστορική» συμφωνία με την Ινδία, την οποία η ίδια χαρακτηρίζει «μητέρα όλων των εμπορικών συμφωνιών», δημιουργώντας μια αγορά σχεδόν δύο δισεκατομμυρίων ανθρώπων και περίπου του ενός τετάρτου του παγκόσμιου ΑΕΠ.
Ταυτόχρονα, η πρόεδρος της Επιτροπής τονίζει πως η ΕΕ διαθέτει «ολοκληρωμένο οπλοστάσιο» εργαλείων για την αντιμετώπιση αθέμιτων εμπορικών πρακτικών, επιθετικών επενδύσεων και οικονομικού εξαναγκασμού, αναδεικνύοντας την ανάγκη για αποφασιστική χρήση τους, σε συντονισμό με εταίρους όπως η Ομάδα των Επτά (G7).
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η συζήτηση για τη μείωση στρατηγικών εξαρτήσεων μέσω «αποστολών ανεξαρτησίας» και η ιδέα μιας «ευρωπαϊκής προτίμησης» σε κρίσιμους κλάδους, ώστε να ενισχυθεί η παραγωγική βάση εντός της Ένωσης, χωρίς όμως ρήξη με τους διεθνείς εταίρους.
Εμβάθυνση της ενιαίας αγοράς και το σχέδιο «EU Inc.»
Κεντρικό αφήγημα της επιστολής είναι ότι η ενιαία αγορά των 450 εκατομμυρίων πολιτών παραμένει «κινητήρας ανάπτυξης», αλλά δεν αξιοποιείται πλήρως. Η φον ντερ Λάιεν παραπέμπει σε εκτίμηση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, σύμφωνα με την οποία τα εσωτερικά εμπόδια στην ενιαία αγορά ισοδυναμούν με δασμολογικό βάρος 45% για τα αγαθά και 110% για τις υπηρεσίες, υπογραμμίζοντας ότι η ΕΕ «δεν μπορεί να συνεχίσει ως έχει». Η προτεραιότητα, όπως σημειώνει, είναι η άρση αυτών των εμποδίων και η αποφυγή δημιουργίας νέων, ώστε οι επιχειρήσεις να επωφεληθούν από το μέγεθος και την κεφαλαιακή δεξαμενή της ευρωπαϊκής αγοράς.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή εξαγγέλλει για τον επόμενο μήνα την πρόταση ενός «28ου καθεστώτος», υπό την ονομασία «EU Inc.», ενός ενιαίου, απλοποιημένου πλαισίου κανόνων που θα επιτρέψει σε καινοτόμες εταιρείες να δραστηριοποιούνται, να συναλλάσσονται και να αντλούν χρηματοδότηση ομοιόμορφα σε όλα τα 27 κράτη‑μέλη.
Οι επιχειρήσεις θα μπορούν να εγγράφονται διαδικτυακά εντός 48 ωρών με μία ενιαία ευρωπαϊκή φόρμα, να έχουν ευκολότερη πρόσβαση σε κεφάλαια και να διευκολύνονται τόσο στη διασυνοριακή λειτουργία όσο και σε ενδεχόμενη ταχεία εκκαθάριση.
Παράλληλα, η πρόεδρος μιλά για ενίσχυση της Επιτροπής στον ρόλο της ως θεματοφύλακα της ενιαίας αγοράς, με πιο επιθετική επιβολή των κανόνων όταν ο διάλογος με τα κράτη‑μέλη αποτυγχάνει.
Ψηφιακός μετασχηματισμός, τεχνητή νοημοσύνη, τεχνολογική κυριαρχία
Ιδιαίτερα εκτενές είναι το τμήμα της επιστολής που αφορά την ψηφιακή και την τεχνητή νοημοσύνη, τις οποίες η φον ντερ Λάιεν περιγράφει ως δυνάμεις που θα μεταμορφώσουν κάθε πτυχή της οικονομίας – από την έρευνα και τον σχεδιασμό προϊόντων μέχρι τις αλυσίδες εφοδιασμού και τις συνθήκες εργασίας.
Η στρατηγική για την Ψηφιακή Ενιαία Αγορά δομείται σε τρεις άξονες: στρατηγικές ψηφιακές επενδύσεις, απλοποίηση και εναρμόνιση του ψηφιακού πλαισίου, και ενίσχυση της ανεξαρτησίας σε κρίσιμες ψηφιακές τεχνολογίες.
Εμβληματικό παράδειγμα αποτελεί το «Σχέδιο Δράσης για την Ήπειρο της ΤΝ», που προβλέπει την ανάπτυξη 19 «εργοστασίων ΤΝ» έως το 2026‑2027 και την εγκαθίδρυση των πρώτων «Γιγα‑εργοστασίων ΤΝ» επί ευρωπαϊκού εδάφους, με στόχο την κινητοποίηση 200 δισ. ευρώ δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων.
Ακολούθως, η στρατηγική «Apply AI» στοχεύει στην ταχεία υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης σε κλάδους όπου η Ευρώπη διαθέτει ιδιαίτερα πλεονεκτήματα, ενώ το «Ευρωπαϊκό Επιχειρηματικό Πορτοφόλι» φιλοδοξεί να επιτρέψει στις εταιρείες να λειτουργούν με μία ενιαία ψηφιακή ταυτότητα σε όλες τις συναλλαγές τους με τις δημόσιες αρχές.
Προς ολοκλήρωση του ψηφιακού παζλ, η φον ντερ Λάιεν αναφέρεται σε ένα «πακέτο τεχνολογικής κυριαρχίας», το οποίο θα περιλαμβάνει δεύτερο «Νόμο για τα Τσιπ», νομοθεσία για το «Cloud και την Ανάπτυξη της ΤΝ» με στόχο τον τριπλασιασμό της ευρωπαϊκής χωρητικότητας σε κέντρα δεδομένων, καθώς και στρατηγική για το λογισμικό ανοικτού κώδικα. Το πακέτο συμπληρώνεται από έναν μελλοντικό «Κβαντικό Νόμο», που θα έρθει το καλοκαίρι, ώστε η Ευρώπη να εδραιώσει τη θέση της στα κβαντικά συστήματα.
Καινοτομία, χρηματοδότηση και ο ρόλος του ευρώ
Στο τέταρτο κεφάλαιο, η πρόεδρος της Επιτροπής επισημαίνει ότι η καινοτομία είναι ο βασικός μοχλός ανταγωνιστικότητας και ότι η Ευρώπη οφείλει να κλείσει το «χάσμα καινοτομίας» με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Για τον σκοπό αυτό, προτάσσει την ανάγκη για μεγάλες επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη, την αναβάθμιση των ψηφιακών δεξιοτήτων και την άρση των ρυθμιστικών και χρηματοδοτικών εμποδίων που εμποδίζουν τις νεοφυείς επιχειρήσεις να εξελιχθούν σε παγκόσμιους πρωταθλητές.
Η Επιτροπή αναφέρεται σε έναν «ολοκληρωμένο αγωγό καινοτομίας», από την έρευνα μέχρι την εμπορική αξιοποίηση, μέσω του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Καινοτομίας, του InvestEU, του Horizon Europe και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, καθώς και σε νέα εργαλεία όπως ο «Νόμος για την Καινοτομία στην Ευρώπη», τα «ρυθμιστικά sandbox», το «28ο καθεστώς’ και το «Ταμείο Scale‑up Europe». Παράλληλα, προτείνεται ένα μακροπρόθεσμο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2028‑2034, σχεδόν € 2 τρισ., με € 451 δισ. για ένα «Ταμείο Ανταγωνιστικότητας» και € 175 δισ. για έρευνα και καινοτομία μέσω του Horizon Europe.
Πέρα από τις δημόσιες επενδύσεις, η φον ντερ Λάιεν υπογραμμίζει ότι πρέπει να κινητοποιηθούν ισχυρές ιδιωτικές επενδύσεις και αναδεικνύει τον ρόλο του ψηφιακού ευρώ, το οποίο – όπως σημειώνει – θα ενισχύσει την στρατηγική αυτονομία της Ένωσης δημιουργώντας ένα κυρίαρχο πανευρωπαϊκό σύστημα λιανικών πληρωμών. Συνδέει επίσης τη διεθνή ενίσχυση του ρόλου του ευρώ με τη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας, την ανάπτυξη ασφαλών περιουσιακών στοιχείων και την εμβάθυνση των κεφαλαιαγορών.
Η επιστολή δεν παραλείπει την γεωπολιτική διάσταση, με αναφορά στην ολοκλήρωση των εκταμιεύσεων του NextGenerationEU έως το 2026, στα δάνεια SAFE έως 150 δισ. ευρώ προς τα κράτη‑μέλη και στο πρόσφατο δάνειο 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία, από τα οποία 60 δισ. ευρώ προορίζονται για την ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας στην ΕΕ και την Ουκρανία.
Η «ενισχυμένη συνεργασία» ως απάντηση στα αδιέξοδα της ομοφωνίας
Πέρα από τις οικονομικές και θεσμικές λεπτομέρειες, ένα από τα πλέον πολιτικά φορτισμένα σημεία της επιστολής αφορά στον τρόπο λήψης αποφάσεων στην Ένωση.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δηλώνει πως «φιλοδοξία» θα πρέπει πάντα να είναι η επίτευξη συμφωνίας μεταξύ και των 27 κρατών‑μελών, αφήνει όμως σαφώς ανοιχτό το ενδεχόμενο προσφυγής στις δυνατότητες των Συνθηκών για «ενισχυμένη συνεργασία» όταν η έλλειψη προόδου ή φιλοδοξίας απειλεί την ανταγωνιστικότητα ή την ικανότητα δράσης της Ευρώπης.
Η διατύπωση αυτή μπορεί να ερμηνευθεί ως σαφές μήνυμα ότι, σε ορισμένους κρίσιμους τομείς, η Ένωση είναι έτοιμη να προχωρήσει με ειδική πλειοψηφία ή με σχηματισμούς κρατών‑μελών που επιθυμούν να κινηθούν ταχύτερα, παρακάμπτοντας στην πράξη τη λογική του de facto βέτο από μεμονωμένες πρωτεύουσες.
Παρότι η πρόεδρος της Επιτροπής δεν κάνει ευθεία αναφορά σε θεσμική κατάργηση της ομοφωνίας, η πολιτική ουσία παραπέμπει σε μια σταδιακή «αποδυνάμωση» του βέτο μέσω των εργαλείων που προσφέρουν ήδη οι Συνθήκες, σε μια περίοδο που οι γεωπολιτικές πιέσεις και οι εσωτερικές διαφωνίες καθιστούν την απόλυτη συναίνεση ολοένα πιο δύσκολη.
Για πολλούς ευρωπαϊκούς κύκλους, η επιλογή αυτή λειτουργεί ως έμμεση παραδοχή ότι η ενότητα της ΕΕ είναι σήμερα περισσότερο ρητορική παρά ουσιαστική, καθώς η Ένωση εμφανίζεται ενωμένη στις διακηρύξεις, αλλά στην πράξη χρειάζεται «ευέλικτες» διαδρομές για να αποφύγει παραλύσεις σε καίρια ζητήματα οικονομικής και στρατηγικής πολιτικής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επιστολή της κ. φον ντερ Λάιεν δεν είναι μόνο ένας τεχνικός οδικός χάρτης για την ανταγωνιστικότητα, αλλά και ένα πολιτικό σήμα για το πώς μπορεί να διαμορφωθεί η επόμενη φάση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, με περισσότερη διαφοροποίηση στην ταχύτητα και στη συμμετοχή των κρατών‑μελών.
