Οι ευρωπαϊκές χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες με μια απειλή που εξελίσσεται γρήγορα και συχνά κινείται στη «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ειρήνης και σύγκρουσης: τις ρωσικές επιθέσεις με drones. Σύμφωνα με νέα μελέτη του Διεθνούς Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (IISS) με έδρα το Λονδίνο, η Ευρώπη δεν είναι ακόμη επαρκώς προετοιμασμένη να αντιμετωπίσει τέτοιου τύπου επιχειρήσεις, ενώ δυσκολεύεται ιδιαίτερα σε ένα κρίσιμο σημείο: να αποδώσει με σαφήνεια και εγκαίρως την ευθύνη για τα περιστατικά.
Η έκθεση, στην οποία συμμετείχε και το γερμανικό Ίδρυμα Hanns Seidel, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι υφιστάμενες δυνατότητες και διαδικασίες στην ήπειρο δεν επαρκούν για να καλύψουν το εύρος της πρόκλησης. Και όσο η απόδοση ευθύνης παραμένει αργή ή ασαφής, τόσο δυσκολότερο γίνεται να υπάρξει αποτελεσματική αποτροπή, αλλά και συντονισμένη αντίδραση.
Ρωσικές επιθέσεις με drones: Τι δείχνει η μελέτη του IISS
Η μελέτη του IISS αναφέρει ότι «είναι πολύ πιθανό το Κρεμλίνο να διεξήγαγε μια εκστρατεία με μη επανδρωμένα αεροσκάφη πάνω από την Ευρώπη». Το ζήτημα δεν αφορά μόνο μεμονωμένες παραβιάσεις ή «περίεργες» υπερπτήσεις. Περιγράφεται ένα μοτίβο ενεργειών που, αν και δύσκολα αποδεικνύεται δημόσια και αδιαμφισβήτητα, συγκεντρώνει αρκετές ενδείξεις ώστε να αντιμετωπίζεται ως πιθανή οργανωμένη εκστρατεία.
Το πιο ανησυχητικό εύρημα είναι ότι τα ευρωπαϊκά κράτη δεν έχουν καταφέρει να αποδώσουν ξεκάθαρα την ευθύνη για επιθέσεις ή υπερπτήσεις μη επανδρωμένων αεροσκαφών σε συγκεκριμένο δρώντα. Το IISS σημειώνει πως, μέχρι σήμερα, καμία κυβέρνηση δεν έχει αποδώσει δημόσια μια υπερπτήση UAV στη Ρωσία. Αυτό το κενό δεν είναι απλώς επικοινωνιακό· είναι επιχειρησιακό και πολιτικό, γιατί χωρίς σαφή απόδοση ευθύνης η κλιμάκωση, οι κυρώσεις ή τα αντίμετρα χάνουν έδαφος ή καθυστερούν.
Γιατί η Ευρώπη δυσκολεύεται να αποδώσει ευθύνη
Η απόδοση ευθύνης σε περιστατικά με drones είναι από τη φύση της σύνθετη: τα UAV μπορεί να είναι εμπορικού τύπου, να επιχειρούν με περιορισμένα ίχνη, να χρησιμοποιούν ενδιάμεσους χειριστές ή δίκτυα, ακόμη και να αξιοποιούν τεχνικές που «θολώνουν» την προέλευση και τον σκοπό τους. Όμως, η έκθεση τονίζει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο τεχνικό.
Όπως επισημαίνει, «ένας λόγος» που προκύπτει από συνομιλίες με Ευρωπαίους αξιωματούχους είναι ότι οι κυβερνήσεις τείνουν να αντιμετωπίζουν τα περιστατικά σε εθνικό επίπεδο, χωρίς να συνδέουν τις διαφορετικές ενδείξεις και υποθέσεις μεταξύ τους σε πανευρωπαϊκή κλίμακα. Με άλλα λόγια, λείπει συχνά η «μεγάλη εικόνα»: η δυνατότητα να αναγνωρίζονται επαναλαμβανόμενα μοτίβα, χρονικές αλληλουχίες και διασυνδέσεις που θα μπορούσαν να ενισχύσουν την τεκμηρίωση.
Η κατακερματισμένη προσέγγιση δημιουργεί πολλαπλά εμπόδια: διαφορετικά πρωτόκολλα, διαφορετικές δικαιοδοσίες, διαφορετικά επίπεδα τεχνολογικής ετοιμότητας και, τελικά, διαφορετική ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων.
Αρχιτεκτονική αντιμετώπισης UAV: Ανίχνευση, νόμοι, αντίδραση
Η έκθεση του IISS περιγράφει με σαφήνεια τέσσερις βασικές αδυναμίες στην ευρωπαϊκή «αρχιτεκτονική κατά των μη επανδρωμένων αεροσκαφών»:
1. Ανομοιόμορφη ανίχνευση: Η δυνατότητα εντοπισμού drones δεν είναι ίδια παντού. Ορισμένες χώρες και κρίσιμες υποδομές διαθέτουν καλύτερα συστήματα, ενώ άλλες εμφανίζουν κενά, ειδικά σε περιοχές με έντονο πολιτικό/οικονομικό αποτύπωμα, όπως αεροδρόμια ή εγκαταστάσεις στρατηγικής σημασίας.
2. Κατακερματισμένες δικαστικές και διοικητικές αρμοδιότητες: Η αντιμετώπιση ενός περιστατικού drone μπορεί να εμπλέκει αστυνομία, στρατό, υπηρεσίες πληροφοριών, αεροπορικές αρχές και εισαγγελικές/δικαστικές δομές. Όταν οι ρόλοι δεν είναι ξεκάθαροι ή δεν υπάρχει κοινό πλαίσιο, οι χρόνοι επιμηκύνονται και η αποτελεσματικότητα μειώνεται.
3. Επιλογές αντίδρασης που είναι συχνά δυσανάλογες: Σε πολλές περιπτώσεις, τα διαθέσιμα μέσα είτε δεν επαρκούν είτε θεωρούνται υπερβολικά για το εκάστοτε συμβάν. Η κατάρριψη, η παρεμβολή ή η κατάσχεση δεν είναι πάντα απλές επιλογές, ειδικά σε πυκνοκατοικημένες περιοχές ή κοντά σε κρίσιμες υποδομές.
4. Αργή απόδοση ευθύνης: Το IISS υπογραμμίζει ότι η απόδοση ευθύνης «παραμένει πολύ αργή για να υποστηρίξει την έγκαιρη αποτροπή». Αν μια ενέργεια δεν μπορεί να «δειχθεί» γρήγορα ως μέρος οργανωμένης απειλής, η αποτροπή αποδυναμώνεται και ανοίγει χώρος για επανάληψη.
Υβριδική απειλή και το μήνυμα προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις
Σχολιάζοντας τα συμπεράσματα, ο Κλάους Χόλετσεκ, πρόεδρος του Ιδρύματος Hanns Seidel, ήταν κατηγορηματικός: «Είναι ανησυχητικό. Η Ευρώπη δεν είναι μέχρι τώρα επαρκώς προετοιμασμένη για αυτή τη μορφή υβριδικής απειλής». Ο όρος «υβριδική» είναι κομβικός, επειδή υποδηλώνει ακριβώς αυτό που δυσκολεύει την αντίδραση: ενέργειες που μπορεί να μην έχουν το προφανές αποτύπωμα μιας κλασικής επίθεσης, αλλά μπορούν να προκαλέσουν αναστάτωση, να δοκιμάσουν αντανακλαστικά και να συλλέξουν πληροφορίες.
Οι ρωσικές επιθέσεις με drones, ή ακόμη και η υποψία μιας τέτοιας εκστρατείας, λειτουργούν σαν τεστ αντοχής για την ευρωπαϊκή ασφάλεια: πόσο γρήγορα εντοπίζεται ένα περιστατικό, πόσο καλά τεκμηριώνεται, πόσο άμεσα συντονίζεται η αντίδραση και πόσο πειστικά αποδίδεται η ευθύνη.
Τα δεδομένα της έρευνας: 144 περιστατικά σε 12 χώρες του ΝΑΤΟ και την Ιρλανδία
Η μελέτη εξετάζει 144 περιπτώσεις από τον Αύγουστο του 2024 έως τον Φεβρουάριο του 2026, σε 12 κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ και στην Ιρλανδία. Το εύρος των περιστατικών που αξιολογήθηκαν δείχνει ότι δεν πρόκειται για σporadικά γεγονότα χωρίς συνέχεια, αλλά για ένα πεδίο που απαιτεί συνεχή παρακολούθηση, κοινές μεθοδολογίες και καλύτερη διασύνδεση πληροφοριών.
