Η Δήμητρα Πιάγκου θυμάται με ακρίβεια τη μέρα που «λύγισε». Ήταν το 2011, ανέβηκε στην ταράτσα της πολυκατοικίας της στην Αθήνα, πέρασε το πόδι της πάνω από το στηθαίο κι ετοιμάστηκε να πέσει. Η επιχείρησή της είχε καταρρεύσει, τα χρέη προς τις τράπεζες είχαν εκτοξευθεί και εκείνη την ημέρα πλειστηριαζόταν το σπίτι της. Το μόνο που της είχε απομείνει ήταν τα σκυλιά της.
Την τελευταία στιγμή, το γερμανικό της ποιμενικό την τράβηξε πίσω. Εκείνη έκανε ένα βήμα πίσω – κυριολεκτικά και μεταφορικά. Έζησε μήνες σε ένα παγκάκι. Σήμερα, στα 74 της, χωρίς σύνταξη λόγω ληξιπρόθεσμων οφειλών, πουλά δρόμου εφημερίδες επιβίωσης. «Μαθαίνεις να ζεις με το τίποτα», λέει.
Η ιστορία της Πιάγκου είναι μία μόνο από τις χιλιάδες τραγωδίες που ξετυλίχθηκαν κατά τη διάρκεια της πιο οδυνηρής ειρηνικής οικονομικής κατάρρευσης που έχει γνωρίσει ανεπτυγμένη χώρα τις τελευταίες δεκαετίες.
Η Ελλάδα στο χείλος της εξόδου – και η Ευρώπη σε υπαρξιακή κρίση
Φέτος συμπληρώνεται μία δεκαετία από την κορύφωση του δράματος. Ήταν Ιούλιος του 2015 όταν οι Έλληνες ψήφισαν «όχι» στο δημοψήφισμα για τους όρους του τρίτου μνημονίου, ακολουθώντας το κάλεσμα της κυβέρνησης Τσίπρα και του –τότε– υπουργού Οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη. Η Ελλάδα βρέθηκε ένα βήμα πριν την έξοδο από το ευρώ και την απόλυτη κατάρρευση.
Μέσα σε λίγα 24ωρα, όμως, ο Αλέξης Τσίπρας έκανε την ιστορική «kolotoumba»: ο Βαρουφάκης απομακρύνθηκε και η Αθήνα υπέγραψε τελικά νέο μνημόνιο. Ήταν η αρχή μιας νέας φάσης – αυτή της συμμόρφωσης και της επίπονης ανόρθωσης.
«Αν η Ελλάδα είχε φύγει από το ευρώ, θα ήταν το τέλος του», λέει σήμερα ο πρώην Ευρωπαίος Επίτροπος Οικονομίας Πιερ Μοσκοβισί. «Θα αποδεικνυόταν ότι το ενιαίο νόμισμα δεν είναι μόνιμο».
Το υψηλό κόστος μιας επώδυνης αλλά αναγκαίας προσαρμογής
Η χώρα υπέστη βαθιά ύφεση: το ΑΕΠ συρρικνώθηκε κατά 26%, η ανεργία εκτινάχθηκε στο 28%, οι νέοι μετανάστευαν κατά χιλιάδες. Χρειάστηκαν τρία μνημόνια και άγριες περικοπές για να μείνει η Ελλάδα όρθια. Η πρώτη συμφωνία του 2010 –σχεδιασμένη βιαστικά και υπό πανικό– χαρακτηρίζεται πλέον από όλους, Ευρωπαίους και Έλληνες αξιωματούχους, ως προβληματική.
«Το σοβαρό λάθος έγινε με την παραποίηση των δημοσιονομικών στοιχείων το 2009. Αυτό έφερε ηθική κατακραυγή στην Ευρώπη και πολύ σκληρούς όρους», λέει ο Μάρκο Μπούτι, πρώην γενικός διευθυντής της Κομισιόν.
Η κυβέρνηση Τσίπρα, αφού πρώτα αμφισβήτησε το μνημονιακό πλαίσιο, τελικά το εφάρμοσε ευλαβικά στο τρίτο πρόγραμμα. «Ήταν ο μόνος τρόπος να πείσουμε ότι η οικονομία σταθεροποιείται», σημειώνει ο Γιώργος Χουλιαράκης, πρώην αναπληρωτής υπουργός Οικονομικών και βασικός διαπραγματευτής της εποχής.
Η Ελλάδα σήμερα: Νέα εικόνα, παλιά αδράνεια
Από το 2019, η νέα κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη επανεκκίνησε την οικονομία, μείωσε τη γραφειοκρατία, καταπολέμησε την φοροδιαφυγή και προσέλκυσε νέες επενδύσεις. Η χώρα τρέχει με ρυθμούς ανάπτυξης πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, διατηρεί πρωτογενές πλεόνασμα 4,8% και αποπληρώνει πρόωρα δάνεια.
Το ψηφιακό κράτος προχωρά, ενώ μεγάλα πρότζεκτ –όπως το data center της Microsoft– έχουν τεθεί σε τροχιά. Ωστόσο, όπως λέει ο πρώην επικεφαλής της Microsoft Ελλάδας, Θεοδόσης Μιχαλόπουλος, «οι προσδοκίες πολλές φορές ξεπερνούν την πραγματικότητα». Το έργο ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί.
Οι προκλήσεις που μένουν
Παρά τα βήματα προόδου, τα προβλήματα δεν έχουν λυθεί. Η Ελλάδα εξακολουθεί να υστερεί σε παραγωγικότητα (λιγότερο από το μισό του μέσου όρου της Ε.Ε.), η επενδυτική δαπάνη είναι ακόμη κάτω του ευρωπαϊκού ορίου, και η εξάρτηση από τουρισμό και ακίνητα περιορίζει τη δημιουργία μακροχρόνιας προστιθέμενης αξίας.
Ο Νίκος Βέττας του ΙΟΒΕ δηλώνει πως «χρειαζόμαστε προϊόντα και υπηρεσίες με καινοτομία και εξαγωγική δυναμική – όχι μόνο εμπορεύματα ή τουριστικά πακέτα».
«Χάσαμε μια χρυσή ευκαιρία», λέει. «Ακόμη και με σταθερότητα και έναν φιλομεταρρυθμιστή πρωθυπουργό από το 2019, δεν κινηθήκαμε με την απαραίτητη ένταση στις βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές».
Η κρίση ως καταλύτης για την Ευρώπη
Η ελληνική κρίση δεν άλλαξε μόνο την Ελλάδα – μεταμόρφωσε και την Ευρώπη. Η ίδρυση του ESM, η τραπεζική εποπτεία και η υπόσχεση Ντράγκι να «κάνει ό,τι χρειαστεί» αποτέλεσαν ορόσημα. Όταν ήρθε η πανδημία, το Ταμείο Ανάκαμψης των 800 δισ. ευρώ στηρίχθηκε στη λογική των ελληνικών μνημονίων: επενδύσεις με αντάλλαγμα μεταρρυθμίσεις.
Όμως πολλά παραμένουν ημιτελή. Η τραπεζική ένωση δεν έχει προχωρήσει, ούτε υπάρχει ευρωπαϊκός μηχανισμός αντιστάθμισης κρίσεων. «Η Ευρώπη παίρνει θαρραλέες αποφάσεις υπό πίεση, αλλά μετά πέφτει σε εφησυχασμό», λέει ο Μπούτι. Και οι πληγές της Ελλάδας το αποδεικνύουν: σχεδόν ένας στους τρεις πολίτες είναι ακόμη αντιμέτωπος με τον κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού.
Η Πιάγκου, σήμερα, ζει χάρη στην καλοσύνη φίλων, σε ένα μικρό δανεικό διαμέρισμα. Το χρέος της ακόμη τη βαραίνει. Όμως δηλώνει αποφασισμένη να επιβιώσει.
«Η Ελλάδα πλήρωσε το τίμημα – με πόνο και με δημόσια έκθεση. Αλλά χάρη σε αυτή, η Ευρώπη ωρίμασε», λέει ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας. «Η Ελλάδα ήταν η μαμή της Ιστορίας».
