Ακριβότερα τρόφιμα και νέες πιέσεις στις διεθνείς ροές αγροτικών προϊόντων ενδέχεται να φέρουν τα επερχόμενα μέτρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων, σύμφωνα με προκαταρκτική μελέτη της Κομισιόν. Το θέμα των φυτοφαρμάκων επανέρχεται στο επίκεντρο σε μια περίοδο που οι ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι ήδη ευαίσθητες στις αυξήσεις τιμών και στις διαταραχές των εφοδιαστικών αλυσίδων.
Η εικόνα που περιγράφει η μελέτη είναι σύνθετη: σε διάφορα σενάρια, οι εισαγωγές μειώνονται, η ευρωπαϊκή παραγωγή ενισχύεται, αλλά οι καταναλωτές καταλήγουν να πληρώνουν περισσότερο στο ράφι.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το μέγεθος των επιπτώσεων δεν είναι δεδομένο. Εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο γρήγορα, αποτελεσματικά και με τι κόστος θα μπορέσουν οι εξαγωγείς τρίτων χωρών να προσαρμοστούν στους νέους κανόνες. Όσο πιο δύσκολη είναι η προσαρμογή, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος να περιοριστεί η προσφορά συγκεκριμένων προϊόντων και να μετακυλιστεί το κόστος στην τελική τιμή.
Φυτοφάρμακα και «τεχνικό μηδέν»: τι εξετάζει η ΕΕ
Η ΕΕ εξετάζει αυστηρότερους περιορισμούς στις εισαγωγές προϊόντων που έχουν καλλιεργηθεί με φυτοφάρμακα τα οποία δεν είναι εγκεκριμένα εντός Ένωσης. Στην πράξη, το σχέδιο θα μπορούσε—υπό προϋποθέσεις—να μειώσει τα επιτρεπόμενα επίπεδα υπολειμμάτων για συγκεκριμένες δραστικές ουσίες έως το λεγόμενο «τεχνικό μηδέν». Πρόκειται για το χαμηλότερο επίπεδο που μπορούν να ανιχνεύσουν αξιόπιστα οι διαθέσιμες μέθοδοι ελέγχου.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα «μηδενικό» απόλυτα, αλλά ένα κατώφλι τόσο χαμηλό ώστε να λειτουργεί ως ιδιαίτερα αυστηρό φίλτρο για προϊόντα που προέρχονται από καλλιέργειες όπου χρησιμοποιούνται συγκεκριμένα φυτοπροστατευτικά μέσα. Οι υποστηρικτές της προσέγγισης θεωρούν ότι δημιουργεί ίσους όρους ανταγωνισμού: εφόσον οι ευρωπαίοι αγρότες δεν μπορούν να χρησιμοποιούν ορισμένα φυτοφάρμακα, τότε δεν θα πρέπει να εισάγονται προϊόντα που έχουν παραχθεί με αυτά.
Οικονομικό αποτύπωμα: λιγότερες εισαγωγές, περισσότερη πίεση, υψηλότερες τιμές
Ο βασικός οικονομικός κίνδυνος που επισημαίνει η προκαταρκτική μελέτη είναι η πιθανή συρρίκνωση της προσφοράς από τρίτες χώρες. Μικρότερες εισαγωγές σημαίνουν ότι η ευρωπαϊκή παραγωγή θα χρειαστεί να καλύψει μεγαλύτερο μέρος της ζήτησης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της παραγωγής εντός ΕΕ, αλλά όχι χωρίς κόστος: περισσότερη πίεση στο σύστημα, μεγαλύτερη ευαισθησία σε καιρικά φαινόμενα και, τελικά, ανοδικές τάσεις στις τιμές.
Με απλά λόγια, όταν μια αγορά περιορίζει τους προμηθευτές της, ενισχύει τη διαπραγματευτική ισχύ όσων παραμένουν. Αν δεν υπάρξουν εναλλακτικές πηγές ή γρήγορη προσαρμογή των εξαγωγέων, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακριβότερα τρόφιμα—ακριβώς το σημείο που προκαλεί ανησυχία σε καταναλωτές και επιχειρήσεις.
Αντιδράσεις από μεγάλους εξαγωγείς και προσφυγή στον ΠΟΕ
Οι πιθανές επιπτώσεις στο εμπόριο έχουν ήδη προκαλέσει αντιδράσεις από μεγάλες αγροτικές δυνάμεις. Συνολικά 19 χώρες εξέφρασαν τον Ιούνιο ανησυχίες στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, ανάμεσά τους οι ΗΠΑ, ο Καναδάς, η Βραζιλία, η Αυστραλία και η Αργεντινή. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Bloomberg, οι ΗΠΑ ζητούν από την ΕΕ να αποφύγει περιορισμούς που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αδικαιολόγητες απαγορεύσεις εισαγωγών, προειδοποιώντας ότι μια προσέγγιση «μηδενικής ανοχής» μπορεί να προκαλέσει αναστάτωση στις αγορές και στις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες.
Στο στόχαστρο βρίσκονται προϊόντα όπως ξηροί καρποί, σόγια και καλαμπόκι, ενώ η Αυστραλία έχει εκφράσει επιφυλάξεις για τις εξαγωγές οπωροκηπευτικών και σιτηρών προς την ΕΕ. Ο πυρήνας της ανησυχίας είναι διπλός: αφενός ο κίνδυνος να γίνουν οι εξαγωγές προς την ευρωπαϊκή αγορά πιο δύσκολες και ακριβές, αφετέρου η αβεβαιότητα για το πώς θα εφαρμοστούν οι κανόνες στην πράξη.
Εφοδιαστικές αλυσίδες και επισιτιστική ασφάλεια: ο παράγοντας Καναδάς
Ο Καναδάς έχει επίσης προειδοποιήσει ότι οι προτεινόμενοι κανόνες ενδέχεται να δημιουργήσουν νέα εμπόδια στο εμπόριο, επηρεάζοντας την ανταγωνιστικότητα αλλά και την επισιτιστική ασφάλεια. Σε επιστολή προς την ιρλανδή ομόλογό του, ο Καναδός υπουργός Διεθνούς Εμπορίου Μανίντερ Σίντχου υποστήριξε ότι η ευρωπαϊκή προσέγγιση αποκλίνει από διεθνώς αποδεκτές πρακτικές ως προς την επιστημονική αξιολόγηση κινδύνων και τον καθορισμό ανώτατων ορίων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίπτωση σε εξαγωγές σιτηρών, ελαιούχων σπόρων και οσπρίων, καθώς τυχόν νέοι περιορισμοί μπορεί να αυξήσουν το κόστος συμμόρφωσης και να επιβραδύνουν τις ροές. Όταν ένα μέρος της αλυσίδας γίνεται πιο «στενό», ολόκληρο το σύστημα γίνεται πιο ακριβό και λιγότερο ευέλικτο—και αυτό συχνά αποτυπώνεται στις τιμές.
Τι ισχύει σήμερα για τα MRLs και τι μπορεί να αλλάξει
Σήμερα, η ΕΕ επιτρέπει σε ορισμένες περιπτώσεις την παρουσία υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων που δεν είναι εγκεκριμένα στην Ευρώπη, εφόσον τα επίπεδα κρίνονται ασφαλή. Τα Maximum Residue Levels (MRLs) καθορίζουν τα ανώτατα επιτρεπόμενα όρια υπολειμμάτων στα τρόφιμα και λειτουργούν ως βασικό εργαλείο ελέγχου και εναρμόνισης.
Η πρόταση της Κομισιόν θα μπορούσε να επιτρέψει τη μείωση συγκεκριμένων ορίων μέχρι το «τεχνικό μηδέν» για ορισμένες ουσίες. Πρακτικά, αυτό θα μπορούσε να αποκλείσει προϊόντα από την ευρωπαϊκή αγορά αν οι παραγωγοί στις χώρες προέλευσης συνεχίσουν να χρησιμοποιούν συγκεκριμένα φυτοφάρμακα.
Από την άλλη πλευρά, οι επικριτές επισημαίνουν ότι οι κλιματικές και γεωργικές συνθήκες διαφέρουν και ότι σε κάποιες περιοχές απαιτούνται διαφορετικά μέσα φυτοπροστασίας. Γι’ αυτό ζητούν να υπάρχει δυνατότητα ειδικών ανοχών ή μεταβατικών περιόδων, ώστε να αποφευχθούν απότομες διακοπές στην προσφορά.
Η Κομισιόν μπροστά σε αποφάσεις και πολιτικές ισορροπίες
Η Κομισιόν τονίζει ότι η μελέτη είναι προκαταρκτική και αποτελεί μόνο ένα στάδιο της συνολικής διαδικασίας. Επισημαίνει επίσης ότι η τελική πρόταση θα αφορά συγκεκριμένες ουσίες και θα λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις κατά περίπτωση. Παράλληλα, έχει ξεκαθαρίσει ότι οι αλλαγές δεν θα αφορούν προϊόντα που δεν παράγονται στην ΕΕ, όπως ο καφές, ούτε ζωοτροφές από τις οποίες εξαρτάται η ευρωπαϊκή οικονομία.
Η πρόταση βρίσκεται στη νομοθετική διαδικασία, με συζητήσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο της ΕΕ. Τα κράτη-μέλη εμφανίζονται διχασμένα, με τα MRLs και τους κανόνες για την παράταση των αδειών φυτοφαρμάκων να αποτελούν βασικά σημεία τριβής. Νέα συμβιβαστική πρόταση αναμένεται να παρουσιαστεί από την Ιρλανδία, πριν οι δύο θεσμοί καταλήξουν σε κοινό κείμενο.
