Το γαργάλημα ίσως είναι πιο «οικουμενικό» απ’ όσο νομίζαμε. Παρότι συχνά το αντιμετωπίζουμε σαν ένα παιδικό παιχνίδι ή σαν μια απλή αντίδραση σε ένα άγγιγμα, η επιστήμη δείχνει ότι πρόκειται για μια ιδιαίτερη, ξεχωριστή αίσθηση με βαθιές ρίζες στη συμπεριφορά και –πιθανώς– στην εξέλιξή μας.
Μια διεθνής έρευνα με συμμετέχοντες από την Ελλάδα, την Κίνα και την Ολλανδία κατέληξε στο εντυπωσιακό συμπέρασμα ότι οι άνθρωποι από πολύ διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα γαργαλιούνται στα ίδια περίπου σημεία του σώματος. Στη μελέτη συμμετείχε και η Ελληνίδα νευροεπιστήμονας Κωνσταντίνα Κιλτένη, συμβάλλοντας στη συστηματική διερεύνηση ενός φαινομένου που για χρόνια έμενε στην άκρη της ερευνητικής ατζέντας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το γαργάλημα δεν αποτελεί αποκλειστικότητα του ανθρώπου. Οι μεγάλοι πίθηκοι γαργαλούν ο ένας τον άλλον σε συνθήκες παιχνιδιού και κοινωνικής επαφής, ενώ αρουραίοι και σουρικάτες (Suricata suricatta) ανταποκρίνονται όταν τους γαργαλούν άνθρωποι. Αυτό υποδηλώνει ότι η ικανότητα να αντιδρούμε σε συγκεκριμένα είδη αγγίγματος δεν είναι τυχαία: έχει διατηρηθεί στην πορεία της εξέλιξης και ίσως συνδέεται με τη μάθηση, την κοινωνικότητα και την επικοινωνία μέσω του σώματος.
Γαργάλημα: δύο διαφορετικά είδη, δύο διαφορετικές εμπειρίες
Η έρευνα ξεκαθαρίζει ότι δεν μιλάμε για μία και μόνο αίσθηση. Υπάρχουν τουλάχιστον δύο τύποι, με διαφορετικά χαρακτηριστικά και πιθανές λειτουργίες.
Ο πρώτος τύπος, που εξετάστηκε κυρίως στη συγκεκριμένη μελέτη, ονομάζεται gargalesis και συνδέεται άμεσα με το παιχνίδι. Προκαλείται από έντονη και επαναλαμβανόμενη πίεση – το κλασικό «σε γαργαλάω στα πλευρά/στην κοιλιά» – και συχνά οδηγεί σε γέλιο, σπασμωδικές κινήσεις και μια σχεδόν ακούσια προσπάθεια απομάκρυνσης. Είναι το γαργάλημα που αναγνωρίζουμε αμέσως ως «γαργάλημα».
Ο δεύτερος τύπος λέγεται knismesis και προκαλείται από ένα πολύ απαλό, ελαφρύ άγγιγμα, όπως το πέρασμα ενός φτερού πάνω στο δέρμα. Αυτό το είδος δεν προκαλεί γέλιο. Έχει προσελκύσει ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον λόγω της ομοιότητάς του με τον κνησμό, ο οποίος αποτελεί σύμπτωμα σε αρκετές ιατρικές παθήσεις. Όπως εξηγεί ο Ζιλιανγκ Σιόνγκ, νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο Radboud στο Ναϊμέχεν της Ολλανδίας και πρώτος συγγραφέας της μελέτης, η σύνδεση με τον κνησμό ανοίγει δρόμους για να κατανοήσουμε καλύτερα πώς ο εγκέφαλος «διαβάζει» τα ερεθίσματα του δέρματος και πότε τα μεταφράζει ως ενόχληση.
Για πολλά χρόνια, πάντως, το γαργάλημα παρέμενε στο περιθώριο. Προσέλκυε το ενδιαφέρον μόνο μιας μικρής ομάδας ειδικών, με αποτέλεσμα να παραμένει «μια ελάχιστα κατανοητή αίσθηση», όπως σημειώνει ο Μίχαελ Μπρεχτ, νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο Χούμπολντ του Βερολίνου, που μελετά το γαργάλημα σε αρουραίους και ανθρώπους. Το φαινόμενο είναι οικείο σε όλους μας, αλλά επιστημονικά δύσκολο: εμπλέκει σωματική αίσθηση, κοινωνικό πλαίσιο, συναισθηματική ερμηνεία και έντονες αντανακλαστικές αντιδράσεις.
Τα ευρήματα της μελέτης: κοινός «χάρτης» ευαίσθητων σημείων
Για να δώσουν στο γαργάλημα τη θέση που του αξίζει ως αντικείμενο συστηματικής έρευνας, ο Σιόνγκ και η Κιλτένη στρατολόγησαν 448 συμμετέχοντες από τρεις διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες: Ολλανδούς, Έλληνες και Κινέζους. Κάθε συμμετέχων συμπλήρωσε ερωτηματολόγιο για τις εμπειρίες και τις αντιλήψεις του γύρω από το γαργάλημα. Στη συνέχεια, μέσω υπολογιστή, «χρωμάτισε» πάνω σε ένα ψηφιακό μοντέλο ανθρώπινου σώματος τις περιοχές όπου ένιωθε πιο έντονα την αίσθηση.
Η διαδικασία δεν περιορίστηκε μόνο στο γαργάλημα. Επαναλήφθηκε και για άλλες σωματικές αισθήσεις, όπως ο πόνος ή το ευχάριστο άγγιγμα, ώστε οι ερευνητές να έχουν υλικό για συγκρίσεις και να δουν αν το γαργάλημα «επικάθεται» πάνω σε ήδη γνωστές κατηγορίες αισθήσεων ή αν χαρτογραφείται διαφορετικά.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες (98,4%) έχουν βιώσει την αίσθηση του γαργαλήματος, ενώ το 95,8% ανέφεραν ότι έχουν γαργαλήσει κάποιον άλλο. Πέρα από τη συχνότητα, αξιοσημείωτη ήταν η ομοιότητα των εμπειριών και στις τρεις ομάδες. Αυτό ίσως φαίνεται αναμενόμενο, όμως προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι το πώς ερμηνεύουμε αγγίγματα με συναισθηματικό φορτίο – όπως μια αγκαλιά – μπορεί να διαφέρει ανάλογα με το πολιτισμικό υπόβαθρο, όπως υπογραμμίζει η Κιλτένη.
Το πραγματικά εντυπωσιακό εύρημα ήταν η σύγκλιση στα «ευαίσθητα» σημεία. Παρά τις διαφορές στην κουλτούρα και στις κοινωνικές νόρμες, οι περιοχές που δηλώθηκαν ως ιδιαίτερα επιρρεπείς στο γαργάλημα ήταν σε μεγάλο βαθμό κοινές: λαιμός, μασχάλες, κοιλιά και πέλματα. Με άλλα λόγια, υπάρχει ένας σχεδόν κοινός σωματικός «χάρτης» του γαργαλήματος.
Ακόμη, οι συγκρίσεις με τους χάρτες άλλων αισθήσεων έδειξαν ότι το γαργάλημα είναι διακριτό. Δεν μοιάζει να είναι απλώς ένας συνδυασμός πόνου και ευχαρίστησης, ούτε μια παραλλαγή του απλού αγγίγματος. «Το γαργάλημα φαίνεται να αποτελεί μια δική του κατηγορία, τόσο σε φυσιολογικό όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο», λέει ο Σιόνγκ. «Δεν φαίνεται να είναι απλώς ένα υποπροϊόν ή ένας συνδυασμός άλλων σωματικών αισθήσεων».
Η θεωρία του Δαρβίνου και γιατί δεν αρκεί
Με βάση αυτούς τους «χάρτες σώματος», οι ερευνητές δοκίμασαν πέντε υπάρχουσες θεωρίες για το γαργάλημα. Από αυτές, μόνο μία φάνηκε να ταιριάζει εν μέρει με τα δεδομένα: η υπόθεση του Κάρολου Δαρβίνου ότι τα σημεία του σώματος που αγγίζονται σπανιότερα είναι και εκείνα που είναι πιο ευαίσθητα στο γαργάλημα.
Η ιδέα έχει λογική: περιοχές που δεν δέχονται συχνά επαφή μπορεί να παραμένουν «σε επιφυλακή» και να αντιδρούν εντονότερα όταν τελικά ερεθιστούν. Ωστόσο, η υπόθεση δεν εξηγεί πλήρως γιατί ορισμένα σημεία είναι τόσο σταθερά κοινά μεταξύ ανθρώπων και πολιτισμών, ούτε γιατί το γαργάλημα εμφανίζεται ως τόσο ιδιαίτερη κατηγορία αίσθησης. Όπως καταλήγει η Κιλτένη, «το γαργάλημα είναι πιο σύνθετο απ’ όσο θα μπορούσε κανείς αρχικά να υποθέσει».
Το βέβαιο είναι ότι το γαργάλημα δεν είναι απλώς μια αστεία, παροδική ενόχληση που προκαλεί γέλιο. Είναι ένα παράθυρο στο πώς το σώμα και ο εγκέφαλος συνεργάζονται για να ερμηνεύσουν την επαφή, πώς η κοινωνική αλληλεπίδραση επηρεάζει την αίσθηση και πώς κάποιες αντιδράσεις μας μπορεί να είναι πολύ πιο καθολικές απ’ όσο φανταζόμαστε. Και όσο περισσότερο το εξετάζουμε επιστημονικά, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται ότι το γαργάλημα κρύβει πολύ περισσότερες πληροφορίες για εμάς από ένα απλό, αυθόρμητο γέλιο.
