Όλοι ξέρουν ότι οι δεινόσαυροι ήταν πραγματικά τεράστιοι. Κάποιοι από τους μακρύλαιμους φυτοφάγους ήταν τα μεγαλύτερα πλάσματα που περπάτησαν ποτέ στη Γη, όπως ο γιγαντιαίος Αργεντινόσαυρος, που έφτανε σε μήκος τα 30 μέτρα και σε βάρος τους 70-90 τόνους. Τι συνέβη όμως με τους μικρούς δεινόσαυρους, μεγέθους ποντικιού; Εξ όσων γνωρίζουμε, δεν υπήρξαν ποτέ.
Νέες έρευνες μελετούν αυτό το φαινόμενο. Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν μαθηματικά μοντέλα για να εξηγήσουν την εξέλιξη του μεγέθους των σπονδυλωτών. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η βιοενέργεια και η φυσιολογία μπορούν να εξηγήσουν τα μεγέθη των θηλαστικών, των πτηνών και των χελωνών, αλλά αυτοί οι παράγοντες δεν εξηγούν γιατί δεν υπήρξαν πραγματικά μικροσκοπικοί δεινόσαυροι – αν εξαιρέσουμε κάποιους από τους ιπτάμενους απογόνους τους.
Οι ερευνητές πιστεύουν ότι άλλοι λόγοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Υπέθεσαν ότι επειδή τα πρώιμα θηλαστικά – τα περισσότερα από αυτά ήταν μικρά πλάσματα, σε μέγεθος μυγαλής– είχαν καλύψει επαρκώς τις οικοθέσεις για τα ζώα μικρότερου μεγέθους, η «σμίκρυνση» των δεινοσαύρων δεν έγινε ποτέ.
«Γνωρίζουμε, βάση των παρατηρήσεών μας στα ζωντανά ζώα και τα απολιθώματα, ότι στις περισσότερες οικογένειες ζώων κάποια μέλη τους έχουν πολύ μικρό μέγεθος και αυτά τα μικρά ζώα συνήθως κυριαρχούν στα οικοσυστήματά τους», είπε η παλαιοντολόγος Στέφανι Λέτσκι, του Πανεπιστημίου Πρίνστον, εκ των συγγραφέων της μελέτης που δημοσιεύτηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Evolution. «Ένα μικρό ζώο χρειάζεται λιγότερους πόρους και μπορεί να φτάσει σε αναπαραγωγική ηλικία γρηγορότερα από τα ζώα μεγάλου μεγέθους», εξήγησε.
Κάποιοι από τους μικρότερους δεινόσαυρους ήταν όντως μικροί: ο μικροράπτορας, σε μέγεθος κορακιού, ζύγιζε μόλις 430 γραμμάρια και ο αγχιόρνις 530 γραμμάρια. Και πάλι όμως, ήταν «τεράστιοι» αν τους συγκρίνουμε με το σύγχρονο μικρότερο πουλί, το κολιμπρί-μέλισσα, που ζυγίζει 1,75 γραμμάρια, το μικρότερο θηλαστικό, τη νανομυγαλή (περίπου 1,8 γραμμάρια) και τη μικρότερη σαύρα, τον νάνο-γκέκο (περίπου 0,15 του γραμμαρίου).
«Τα περισσότερα ζώντα είδη είναι μικρά, πολύ μικρότερα από εμάς και μικρότερα και από τους μικρότερους δεινόσαυρους» είπε ο παλαιοντολόγος Ρότζερ Μπένσον, έφορος παλαιοβιολογίας των δεινοσαύρων στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Νέας Υόρκης. Σε αυτή τη λίστα περιλαμβάνεται περίπου το 90% των εξαφανισμένων ειδών πουλιών και το 75% των εξαφανισμένων θηλαστικών. «Σκεφτείτε τα τρωκτικά, τις μυγαλές, τις νυχτερίδες, τα ωδικά πτηνά, τις περισσότερες σαύρες, τους βατράχους, τόσα πολλά μικρά είδη. Αυτό υποδηλώνει ότι υπάρχουν ακόμη πολλές οικοθέσεις διαθέσιμες για τα μικρόσωμα είδη. Η απουσία μικροσκοπικών δεινοσαύρων σημαίνει ότι όλες αυτές οι άφθονες οικοθέσεις ήταν απρόσιτες για αυτούς», υποστήριξε ο Μπένσον, που συμμετείχε στη μελέτη.
Οι δεινόσαυροι εμφανίστηκαν πριν από περίπου 230 εκατομμύρια χρόνια και σταδιακά εξελίχθηκαν στα κυρίαρχα ζώα της ξηράς. Η «βασιλεία» τους τερματίστηκε όταν ένας αστεροειδής χτύπησε τη Γη, πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια, προκαλώντας μαζική εξαφάνιση ειδών. Τα θηλαστικά, κατά την εποχή των δεινοσαύρων, άκμαζαν σε οικοθέσεις που ταίριαζαν σε μικρόσωμα ζώα, όπως τα εντομοφάγα και τα σπερμοφάγα.
«Είναι πιθανόν τα μικρόσωμα πρώιμα θηλαστικά να επικράτησαν των δεινοσαύρων, εμποδίζοντάς τη σμίκρυνσή τους. Παρομοίως, οι μεγάλοι δεινόσαυροι εμπόδιζαν τα θηλαστικά να μεγαλώσουν σε μέγεθος», είπε η Λέτσκι.
Μόνο μετά την καταστροφή που έσπειρε ο αστεροειδής τα θηλαστικά άρχισαν να μεγαλώνουν και να καταλαμβάνουν οικοθέσεις των δεινοσαύρων, όχι μόνο των φυτοφάγων αλλά και των αρπακτικών.
Μια άλλη πιθανή εξήγηση για την έλλειψη μικροσκοπικών δεινοσαύρων είναι ότι υπήρχαν, όμως τα απολιθώματά τους δεν έχουν βρεθεί. Οι ερευνητές λένε ότι αυτό μάλλον είναι απίθανο, επειδή σε τοποθεσίες όπου έχουν εντοπιστεί απολιθώματα δεινοσαύρων υπάρχουν συχνά και λείψανα πολλών άλλων μικρότερων ζώων.
Τα μαθηματικά μοντέλα προβλέπουν πώς οι εξελικτικές δυνάμεις καθόρισαν το μέγεθος του σώματος με βάση τη φυσιολογία της πρόσληψης ενέργειας ενός ζώου από τους πόρους του οικοσυστήματος, καθώς και τον ρυθμό με τον οποίο το ζώο μετατρέπει αυτήν την ενέργεια σε απογόνους. Οι εξελικτικές δυνάμεις ευνοούν τα μεγέθη σώματος στα οποία ο ρυθμός της ενέργειας που επενδύεται στους απογόνους είναι ο μέγιστος, δήλωσε ο Μπένσον.
Οι δεινόσαυροι αψηφούν αυτά τα μοντέλα, παρόλο που τα πτηνά —τα οποία εξελίχθηκαν από μικρούς φτερωτούς δεινόσαυρους και εμφανίστηκαν για πρώτη φορά πριν από περίπου 150 εκατομμύρια χρόνια— συμμορφώθηκαν με αυτά (αυτό πάντως δεν ισχύει για τα πτηνά που δεν έχουν την ικανότητα να πετούν). Τα φίδια και οι κροκόδειλοι αποκλίνουν επίσης από τα μαθηματικά μοντέλα.
Οι δεινόσαυροι από τους οποίους εξελίχθηκαν τα πτηνά ανήκαν σε μια γενεαλογική γραμμή που ονομάζεται θηριόποδα, στην οποία ανήκαν επίσης γίγαντες όπως ο Τυραννόσαυρος Ρεξ, ο οποίος έφτανε σε μήκος τα 12,3 μέτρα και σε βάρος τους 8 τόνους. Ορισμένα μη ιπτάμενα πτηνά ήταν πελώρια, όπως τα «πουλιά ελέφαντες» της Μαδαγασκάρης που ξεπερνούσαν τα 500 κιλά σε βάρος.
“Τα πουλιά ανέπτυξαν τις πτητικές ικανότητές τους πριν από περίπου 130 εκατομμύρια χρόνια και αμέσως άρχισαν να μικραίνουν», είπε ο Μπένσον. «Πιστεύουμε ότι η πτήση ίσως επέτρεψε στα πτηνά να ξεφύγουν από τον οικολογικό ανταγωνισμό και να αποκτήσουν πολύ μικρό μέγεθος. Αυτό ίσως να εξηγεί και την τεράστια ποικιλία των πουλιών που σήμερα ξεπερνούν τα 12.000 είδη», πρόσθεσε.
