Λίγο πριν από την εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, σε αεροπορική επιδρομή την πρώτη ημέρα του πολέμου, ένας τοπικός αξιωματούχος έδωσε μια ένδειξη για το ποιος πραγματικά κρατούσε τα ηνία της εξουσίας στο παρασκήνιο.
«Είναι ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους που μπορούν ακόμη να συναντήσουν τον ηγέτη και του έχει ανατεθεί το καθήκον να διασώσει το σύστημα», δήλωσε ο αξιωματούχος στην Telegraph. Ο άνθρωπος για τον οποίο μιλούσε ήταν ο Αλί Λαριτζανί, επικεφαλής Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν. Σύμφωνα με το Ισραήλ, ο Λαριτζανί είναι πλέον νεκρός — ο τελευταίος κρίκος από την αλυσίδα της ανώτατης ηγεσίας που φέρεται να δολοφονήθηκε, και ίσως ο σημαντικότερος μέχρι σήμερα.
Η φερόμενη δολοφονία του Λαριτζανί διαφέρει θεμελιωδώς από το πλήγμα που σκότωσε τον Αλί Χαμενεΐ, τον ανώτατο ηγέτη. Ο Χαμενεΐ ήταν η κεφαλή του ιρανικού κράτους, η ανώτατη θρησκευτική αρχή και ο «συνταγματικός αρχιστράτηγος».
Ο Λαριτζανί, αντίθετα, ήταν ο άνθρωπος που έκανε το σύστημα να λειτουργεί. Θεωρείτο de facto ηγέτης του Ιράν από τον περασμένο Ιούνιο κι ένας από τους ελάχιστους πραγματικούς διπλωμάτες που είχε η Ισλαμική Δημοκρατία εδώ και δεκαετίες.
Ο επίσημος ρόλος του περιλάμβανε τη διαχείριση της ροής πληροφοριών μεταξύ θεσμών, τον συντονισμό διπλωματικών διαύλων, την καταστολή εσωτερικών συγκρούσεων μεταξύ φατριών και την εφαρμογή ελεγχόμενης διαδοχής, ώστε να αποτραπεί ο κατακερματισμός του συστήματος σε ανταγωνιστικά κέντρα εξουσίας.
Ήταν ένας ρόλος που είχε τελειοποιήσει μέσα σε 30 χρόνια εμπειρίας, ως υπουργός Πολιτισμού, επικεφαλής της κρατικής ραδιοτηλεόρασης για 10 χρόνια, γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, πρόεδρος του κοινοβουλίου για 12 χρόνια και, πιο πρόσφατα, ως προσωπικός απεσταλμένος του Χαμενεΐ στον Βλαντίμιρ Πούτιν.
Τον περασμένο μήνα, ο Ιρανός αξιωματούχος είπε: «Ουσιαστικά αυτός διοικεί τα πάντα εδώ».
Το ερώτημα πλέον είναι αν υπάρχει κάποιος άλλος έμπιστος στο Ιράν που να διαθέτει τη θεσμική γνώση και την πρακτική κατανόηση της διακυβέρνησης που απαιτείται για να κρατηθεί το σύστημα ενωμένο.
Όλες τα στοιχεία δείχνουν «όχι».
Έδινε στους σκληροπυρηνικούς κάλυψη για συμβιβασμούς
Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν σχεδιάστηκε ως ένα σύνθετο σύστημα αλληλοεπικαλυπτόμενων θεσμών με σκόπιμα ανταγωνιστικά κέντρα εξουσίας. Για να λειτουργεί με συνοχή, απαιτείται συνεχής συντονισμός από το γραφείο του ανώτατου ηγέτη.
Ο πρόεδρος διοικεί την πολιτική κυβέρνηση, αλλά λογοδοτεί στον ανώτατο ηγέτη. Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης ελέγχει μεγάλο μέρος της οικονομίας και του μηχανισμού ασφάλειας, αλλά θεωρητικά υπάγεται στην εξουσία του ανώτατου ηγέτη.
Η Συνέλευση των Ειδικών επιλέγει τον ανώτατο ηγέτη, αλλά υπάρχει κατ’ ουσίαν υπό την επιρροή του. Το Συμβούλιο των Φρουρών εγκρίνει τους υποψηφίους για αιρετά αξιώματα με βάση κριτήρια που ο ίδιος καθορίζει.
Αυτή η δομή είχε στόχο να αποτρέψει οποιονδήποτε θεσμό από το να συγκεντρώσει αρκετή ισχύ ώστε να αμφισβητήσει τον ανώτατο ηγέτη, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα ότι τίποτα δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς τον συντονισμό του.
Η αδυναμία του συστήματος είναι ότι απαιτεί κάποιον που να κατανοεί όλα αυτά τα «ζωντανά» μέρη και να μπορεί να τα κάνει να λειτουργούν μαζί. Η βαθιά γνώση του Λαριτζανί δεν μπορεί να μεταφερθεί γρήγορα, ούτε να αντικατασταθεί εύκολα. Γνώριζε ποιοι κληρικοί στην Κομ είχαν πραγματική επιρροή και ποιοι απλώς εντυπωσιακούς τίτλους.
Είχε περάσει δεκαετίες χτίζοντας σχέσεις με Ρώσους αξιωματούχους, Κινέζους διπλωμάτες και περιφερειακές δυνάμεις. Ήξερε πώς να διαμορφώνει διαπραγματεύσεις, ώστε να δίνει στους σκληροπυρηνικούς πολιτική κάλυψη για να αποδέχονται συμβιβασμούς.
Όταν σκοτώθηκε ο Κασέμ Σουλεϊμανί το 2020, το Ιράν αντικατέστησε τον επικεφαλής της Δύναμης Κουντς με τον Ισμαήλ Καανί.
Όταν σκοτώνονται πυρηνικοί επιστήμονες, μπορούν να εκπαιδευτούν νέοι. Αλλά δεν υπάρχει μηχανισμός για να αντικατασταθεί ο άνθρωπος που ξέρει πώς να κάνει ολόκληρο το σύστημα να λειτουργεί συντονισμένα — γιατί αυτός ο ρόλος δεν είχε ποτέ θεσμοθετηθεί ή καν αναγνωριστεί επίσημα.
Το βασικό ερώτημα για το Ιράν πλέον δεν είναι αν οι επιμέρους θεσμοί μπορούν να επιβιώσουν — μπορούν — αλλά αν το σύστημα στο σύνολό του μπορεί να λειτουργήσει χωρίς τους ανθρώπους που ήξεραν να το συντονίζουν. Παρότι το Ιράν είναι πιο εκτεθειμένο από ποτέ, η φερόμενη δολοφονία του Λαριτζανί δεν σημαίνει απαραίτητα το τέλος του πολέμου. Υπάρχει νέος ανώτατος ηγέτης, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο οποίος όμως παραμένει άφαντος εδώ και εβδομάδες.
Ωστόσο, η απώλεια του Λαριτζανί αφήνει το Ιράν χωρίς κάποιον αξιόπιστο συνομιλητή για διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ. Ήταν η μοναδική προσωπικότητα που εμπιστεύονταν τόσο οι σκληροπυρηνικοί στο Ιράν, όσο και οι ξένες κυβερνήσεις για τη διαμόρφωση συμφωνιών.
Αυτό μπορεί να εξυπηρετεί όσους επιθυμούν στο Ισραήλ την κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά όσοι αναζητούν μια γρήγορη έξοδο από έναν πόλεμο που προκαλεί παγκόσμια ενεργειακή κρίση, ίσως απογοητευτούν.
Η καθοριστική πληροφορία που άνοιξε τον δρόμο για τον ισραηλινό βομβαρδισμό
Την ίδια ώρα, σύμφωνα με πληροφορίες του ισραηλινού Channel 12, η επιχείρηση εξόντωσης του Λαριτζανί ήταν αρχικά προγραμματισμένη για το βράδυ της Κυριακής προς Δευτέρα, ωστόσο αναβλήθηκε την τελευταία στιγμή.
Το απόγευμα της Δευτέρας, όμως, οι ισραηλινές αρχές έλαβαν την πληροφορία ότι ο Λαριτζανί θα πήγαινε σε ένα από τα διαμερίσματα που χρησιμοποιούσε ως κρησφύγετα, αντί για το σπίτι του. Κατά τις ίδιες πληροφορίες, μαζί με το νο2 του Ιράν ήταν κι ο γιος του.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί πως αμέσως μετά τον βομβαρδισμό, ισραηλινή πηγή ασφαλείας φέρεται να δήλωσε για τον Λαριτζανί ότι «δεν υπάρχει περίπτωση να επέζησε αυτής της επίθεσης».
Θα οδηγήσει ο θάνατος του Αλί Λαριτζανί σε αλλαγή του καθεστώτος;
Ο θάνατος του Αλί Λαριτζανί, ένας από τους πιο υψηλόβαθμους και σημαντικούς εναπομείναντες αξιωματούχους στο Ιράν, άφησε ένα μεγάλο κενό στην ηγεσία του καθεστώτος εν μέσω αυξανόμενης αστάθειας.
Φέρεται να εξοντώθηκε λίγες ημέρες μετά την εμφάνισή του μαζί με άλλα μέλη του καθεστώτος στις εκδηλώσεις της Quds Day την Παρασκευή. Ο Λαριτζανί φημολογούνταν ότι ήταν ένα από τα πρόσωπα της Τεχεράνης που θα μπορούσαν να αναλάβουν ηγετικό ρόλο, μετά τις ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις της 28ης Φεβρουαρίου που σκότωσαν άλλους αξιωματούχους, συμπεριλαμβανομένου του ανώτατου ηγέτη.
Το Ισραήλ στόχευσε επίσης τον επικεφαλής της παραστρατιωτικής οργάνωσης Μπασίτζ, Γκολαμρεζά Σολεϊμανί, καθώς και τον αναπληρωτή του, Σεγιέντ Καρίσι.
Ο Λαριτζανί, σε ηλικία 67 ετών, ήταν μια καθοριστική φυσιογνωμία του καθεστώτος και σχεδόν ένας θεσμός από μόνος του στο Ιράν. Η επιρροή του αυξανόταν επί χρόνια. Είχε σταλεί από την Τεχεράνη σε σημαντικές διπλωματικές αποστολές πριν από την έναρξη του πολέμου, μεταξύ άλλων στη Ρωσία. Ωστόσο, η Μόσχα δεν στάθηκε τόσο υποστηρικτική, όσο θα επιθυμούσε το καθεστώς.
Το ιορδανικό think tank Politics and Society Institute σημείωσε στις 23 Φεβρουαρίου ότι «το όνομα του Αλί Λαριτζανί εμφανίζεται στις σύγχρονες αναλύσεις όχι επειδή είναι ο ισχυρότερος υποψήφιος για την ηγεσία, αλλά επειδή ίσως είναι ο πιο κατάλληλος για έναν συγκεκριμένο ρόλο: τη διαχείριση της ισορροπίας αν το έδαφος κάτω από το σύστημα αρχίσει να τρέμει».
Αυτό υποδηλώνει ότι ο θάνατός του αφήνει ένα σημαντικό κενό, καθώς υπήρξε επί χρόνια κεντρική φιγούρα. Ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη έγινε αντιληπτός διαφορετικά, καθώς εκείνος ήταν συμβολικός αρχηγός του κράτους, αλλά και ο τελικός λήπτης αποφάσεων. Ο Λαριτζανί, αντίθετα, ήταν περισσότερο ένας άνθρωπος των παρασκηνίων, ικανός να κινείται στους διαδρόμους της εξουσίας.
Το ιρανικό καθεστώς είναι σύνθετο. Ο πρόεδρος δεν διαθέτει ιδιαίτερη ισχύ. Οι Φρουροί της Επανάστασης αποτελούν την πραγματική δύναμη πίσω από την εξουσία. Το Ισραήλ έχει ήδη σκοτώσει πολλούς σημαντικούς αξιωματούχους σε αυτόν τον πόλεμο και σε προηγούμενες συγκρούσεις, ενώ το Ιράν έχει συνηθίσει να αντικαθιστά στελέχη. Ωστόσο, ενδέχεται να υπάρξει ένα σημείο καμπής.
Ο Λαριτζανί προερχόταν από εξέχουσα πολιτική και θρησκευτική οικογένεια. Η οικογένειά του κατάγεται από το Νταμαβάντ στο βόρειο Ιράν. Γεννήθηκε στη Νατζάφ του Ιράκ το 1957, όταν ο πατέρας του εργαζόταν εκεί. Το οικογενειακό του δίκτυο έχει σημαντική επιρροή στο καθεστώς, αποτελώντας ένα «ισχυρό πλέγμα εξουσίας» στα ανώτερα κλιμάκια.
Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, «ο πατέρας του, Μεγάλος Αγιατολάχ Μίρζα Χασέμ Αμολί, ήταν σεβαστός νομικός, ενώ τα αδέλφια του κατείχαν σημαντικές θέσεις, όπως ο Σαντέγκ Λαριτζανί, πρώην επικεφαλής της Δικαιοσύνης και πιθανός διάδοχος του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ».
Επιπλέον, σημειώνεται ότι «ο Λαριτζανί κατείχε διδακτορικό στη φιλοσοφία, κάτι που επηρέασε το πολιτικό του ύφος — μετρημένος λόγος, προσεκτική λήψη αποφάσεων και προτίμηση σε σύνθετες λύσεις».
Είχε προσπαθήσει να εκλεγεί πρόεδρος στο παρελθόν χωρίς επιτυχία. Υπήρξε επίσης βασικός παράγοντας στην 25ετή συμφωνία μεταξύ Ιράν και Κίνα. Ωστόσο, όπως και με τη Ρωσία, η συνεργασία αυτή δεν απέφερε τα αναμενόμενα αποτελέσματα.
Ο Λαριτζανί είχε μακρά πορεία στη γραφειοκρατία του Ιράν: υπηρέτησε στους Φρουρούς της Επανάστασης κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ, διετέλεσε υπουργός Πολιτισμού τη δεκαετία του 1990 και διευθυντής κρατικού ραδιοτηλεοπτικού φορέα. Αργότερα συνεργάστηκε στενά με τον ανώτατο ηγέτη και διετέλεσε πρόεδρος της Βουλής.
Είχε επίσης ρόλο στη διαμόρφωση της ιρανικής πολιτικής απέναντι στην Ευρώπη — μια ακόμα πτυχή που δεν απέδωσε τα επιθυμητά αποτελέσματα για το Ιράν. Έτσι, ο θάνατός του μπορεί να θεωρηθεί και ως «εκκαθάριση» παλαιών στελεχών της εξουσίας.
Σύμφωνα με το τουρκικό TRT, όταν ο Χασάν Ρουχανί ανέλαβε την προεδρία το 2013, ο Λαριτζανί υποστήριξε ενεργά την ατζέντα του, συμβάλλοντας ακόμη και στην ταχεία έγκριση της πυρηνικής συμφωνίας του 2015.
Ο θάνατός του μπορεί να αποδυναμώσει το καθεστώς, αλλά μπορεί επίσης να σηματοδοτήσει τη μετάβαση σε μια νέα γενιά στελεχών των Φρουρών της Επανάστασης, που θα καθορίσουν την επόμενη πορεία. Ο Λαριτζανί ανήκε στη γενιά της Ισλαμικής Επανάστασης και διαχειρίστηκε το Ιράν σε μια εποχή μεγαλύτερης διεθνούς παρουσίας. Σήμερα, το Ιράν είναι πιο απομονωμένο και αποδυναμωμένο — ένα περιβάλλον στο οποίο ίσως δεν ήταν πλέον κατάλληλος να ηγηθεί.
