Ζούμε σε μια εποχή αυξανόμενης πολυπλοκότητας, όπου η επιταχυνόμενη τεχνολογία και η παγκόσμια διασύνδεση ενέχουν περισσότερες υποσχέσεις – και περισσότερους κινδύνους – από οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ανθρώπινη ιστορία.
Τα ορυκτά καύσιμα που έχουν τροφοδοτήσει τη δημιουργία παγκόσμιου πλούτου απειλούν τώρα να καταστρέψουν τον κόσμο που βοήθησαν να χτιστεί. Η αυτοματοποίηση και η ψηφιοποίηση υπόσχονται ευημερία για ορισμένους, ανεργία για άλλους. Οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις τροφοδοτούν τις αυξανόμενες ανισότητες, την πόλωση και την υποχώρηση της δημοκρατίας. Στην ουσία, όλα αυτά τα προβλήματα έχουν τις ρίζες τους στην οικονομία, ωστόσο η καθοδήγηση που παρέχεται από τα οικονομικά μοντέλα συχνά αποτυγχάνει.
Χρησιμοποιώντας μεγάλα δεδομένα και ολοένα και πιο ισχυρούς υπολογιστές, είμαστε πλέον σε θέση για πρώτη φορά να εφαρμόσουμε την επιστήμη των πολύπλοκων συστημάτων στην οικονομική δραστηριότητα, δημιουργώντας ρεαλιστικά μοντέλα της παγκόσμιας οικονομίας. Οι προκύπτουσες προσομοιώσεις και η αναδυόμενη συμπεριφορά που παρατηρούμε αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της επιστήμης της οικονομικής πολυπλοκότητας, επιτρέποντάς μας να δοκιμάζουμε ιδέες και να κάνουμε σημαντικά καλύτερες οικονομικές προβλέψεις.
Ο Ντόιν Φάρμερ, συγγραφέας του βιβλίου «Εννοώντας το χάος. Μια καλύτερη οικονομική θεωρία για έναν καλύτερο κόσμο» («Making Sense of Chaos: A Better Economics for a Better World») και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, θέλει να αξιοποιήσει την τρέχουσα οικονομική θεωρία και να τη βελτιώσει χρησιμοποιώντας την τεράστια υπολογιστική ισχύ που έχουμε στη διάθεσή μας σήμερα. Σύμφωνα με τον Φάρμερ, η δημιουργία ενός τέτοιου υπερ-προσομοιωτή είναι τεχνικά εφικτή με προϋπολογισμό περίπου 100 εκατομμυρίων δολαρίων, αξιοποιώντας τις προόδους στην επιστήμη της πολυπλοκότητας και τη διαρκώς αυξανόμενη υπολογιστική ισχύ.
Αυτό μπορεί να μοιάζει υπέρμετρα φιλόδοξο. Ωστόσο, ήδη από τη δεκαετία του 1970 ο Φάρμερ είχε καταφέρει να «νικήσει» τη ρουλέτα, αξιοποιώντας έναν από τους πρώτους φορητούς ψηφιακούς υπολογιστές. Δύο δεκαετίες αργότερα, τη δεκαετία του 1990, εφάρμοσε ανάλογες υπολογιστικές τεχνικές στη Wall Street, με μια αυτοματοποιημένη εταιρεία υπολογιστών ταχείας διαπραγμάτευσης που αργότερα πωλήθηκε στην τράπεζα UBS. Σήμερα, ο Φάρμερ, πολυμαθής ερευνητής με διαδρομή από την κοσμολογία έως τη θεωρητική βιολογία, διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και έχει θέσει τον μεγαλύτερο στόχο της καριέρας του.
«Θέλουμε να κάνουμε για τον οικονομικό σχεδιασμό ό,τι έκανε το Google Maps για την κυκλοφορία», εξηγεί σε συνέντευξή του στον Guardian, ώστε κάθε οικονομικό ερώτημα να μπορεί να λαμβάνει μια έξυπνη και χρήσιμη απάντηση.
Τα παραδοσιακά οικονομικά μοντέλα, εξηγεί, είναι είτε υπερβολικά απλοϊκά είτε τόσο σύνθετα που ξεπερνούν τις δυνατότητες ακόμη και των σύγχρονων υπολογιστών. Η επιστήμη της πολυπλοκότητας προσφέρει μια εναλλακτική προσέγγιση.
Όταν τα οικονομικά μοντέλα αποτυγχάνουν
Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, που ξεκίνησε από την κατάρρευση της αγοράς ακινήτων στις ΗΠΑ, κόστισε περίπου 10 τρισ. δολάρια παγκοσμίως. Αν υπήρχε τότε ένα τέτοιο μοντέλο, λέει ο Φάρμερ, οι αρχές θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει την καταστροφή και να περιορίσουν σημαντικά τις απώλειες. Ακόμη και αν ένα μοντέλο κόστους 100 εκατ. δολαρίων απέτρεπε μόλις το 1% των ζημιών, θα είχε αποδώσει χίλιες φορές το αρχικό του κόστος.
Η ομάδα του έχει ήδη αναπτύξει αναδρομικά μοντέλα για την αγορά ακινήτων στις ΗΠΑ και για την αντίδραση της βρετανικής οικονομίας στην πανδημία Covid-19. Τώρα, ο Φάρμερ στρέφει την προσοχή του στην κλιματική κρίση, την οποία θεωρεί το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας. Όπως υποστηρίζει, τα υφιστάμενα οικονομικά μοντέλα έχουν αποτύχει εντυπωσιακά στις προβλέψεις τους για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, υποτιμώντας τόσο την ταχύτητα ανάπτυξης όσο και τη μείωση του κόστους τους.
«Στα γεράματά μου, θέλω να κάνω καλά πράγματα για τον κόσμο και νομίζω ότι αυτό είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε, ίσως μαζί με την πολιτική πόλωση, η οποία δυστυχώς καθιστά ακόμη πιο δύσκολη την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.
«Δεύτερον, είναι ένας τομέας όπου η αποτυχία των οικονομικών μοντέλων είναι πιο εμφανής. Πιστεύω ότι τα μοντέλα που έχουμε είναι εντελώς ανεπαρκή και ακόμη και παραπλανητικά. Για παράδειγμα, το ιστορικό αυτών των μοντέλων όσον αφορά τις προβλέψεις για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι πραγματικά τρομερό. Προέβλεπαν σταθερά ότι η εξάπλωσή τους θα ήταν πολύ αργή και ότι το κόστος θα μειωνόταν πολύ αργά» συνεχίζει.
Στην πραγματικότητα, το κόστος έχει μειωθεί δραματικά και η υιοθέτησή τους είναι ραγδαία.
Προσομοιώνοντας τον παγκόσμιο ενεργειακό τομέα
Το πρώτο βήμα προς ένα πλήρες μοντέλο της παγκόσμιας οικονομίας είναι η προσομοίωση του ενεργειακού τομέα. Το μοντέλο περιλαμβάνει 30.000 εταιρείες και 160.000 εγκαταστάσεις– από πετρελαιοπηγές έως σταθμούς παραγωγής ενέργειας- βασισμένο σε δεδομένα 25 ετών. Κάθε εταιρεία εκπροσωπείται από έναν ξεχωριστό «ψηφιακό πράκτορα» που λαμβάνει αποφάσεις μέσα στο σύστημα.
«Κατασκευάζουμε κυριολεκτικά ένα μοντέλο της διαδικασίας λήψης αποφάσεων όλων των ενεργειακών εταιρειών στον κόσμο. Μπορούμε να προσομοιώσουμε ολόκληρο το ενεργειακό σύστημα του κόσμου για να δούμε πόση ενέργεια παρέχει κάθε εταιρεία και σε ποια τιμή» εξηγεί ο Φάρμερ.
Το μοντέλο, το οποίο βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης, θα μπορούσε να έχει μετασχηματιστικό χαρακτήρα – μια μελέτη που πραγματοποίησε ο Φάρμερ και η ομάδα του το 2022, διαπίστωσε ότι μια ταχεία μετάβαση στην καθαρή ενέργεια θα μπορούσε να εξοικονομήσει τρισεκατομμύρια δολάρια σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η οικονομία ως «περίπλοκο θηρίο»
Τα νέα μοντέλα πολυπλοκότητας επιλύουν δύο θεμελιώδη προβλήματα που έχουν τα κυρίαρχα οικονομικά μοντέλα. Το πρώτο είναι ότι τα υπάρχοντα μοντέλα υποθέτουν ότι οι οικονομικοί παράγοντες λαμβάνουν τέλειες, ορθολογικές αποφάσεις. Για να λάβει κάθε παράγοντας τέλειες αποφάσεις, πρέπει να γνωρίζει τα πάντα για το σύστημα και τα πάντα για το τι κάνει κάθε άλλος παράγοντας.
Σε συστήματα με περιορισμένο αριθμό παραγόντων, η πλήρης παρακολούθηση των αλληλεπιδράσεων είναι οριακά εφικτή. Όταν όμως ο αριθμός αυξάνεται σε δεκάδες χιλιάδες ή και εκατομμύρια- το απαιτούμενο υπολογιστικό φορτίο εκτοξεύεται, υπερβαίνοντας ακόμη και τις δυνατότητες των ισχυρότερων σύγχρονων υπολογιστικών συστημάτων.
«Έτσι, τα μοντέλα παραμένουν αναγκαστικά απλά, πράγμα που σημαίνει ότι δεν μπορείτε να μοντελοποιήσετε τον πραγματικό κόσμο πολύ καλά, καθώς η οικονομία είναι ένα αρκετά περίπλοκο θηρίο», συνεχίζει ο Φάρμερ.
Στόχος του είναι να υλοποιήσει το πλήρες μοντέλο μέσα στην επόμενη δεκαετία- ιδανικά μέσα σε πέντε χρόνια. Πιστεύει ότι θα μπορούσε να αποτελέσει επαναστατικό εργαλείο για κυβερνήσεις και επιχειρήσεις, επιταχύνοντας ιδιαίτερα τη μετάβαση σε μια οικονομία μηδενικών εκπομπών.
«Είναι ένα συναρπαστικό εγχείρημα. Και αν κάποιος θέλει να μας χρηματοδοτήσει με μερικά εκατομμύρια, είμαστε έτοιμοι», λέει.
Πώς λειτουργούν τα μοντέλα πολυπλοκότητας
Τα νέα μοντέλα είναι διαφορετικά: επιτρέπουν στους πράκτορες να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση απλούς κανόνες: για παράδειγμα, μιμούμενοι το καλύτερο ή τη μέθοδο δοκιμής και λάθους. Κατά ειρωνικό τρόπο, αυτή είναι μια καλύτερη αντανάκλαση του πραγματικού κόσμου, επειδή οι άνθρωποι δεν λαμβάνουν τέλειες αποφάσεις, όπως έχει δείξει εδώ και καιρό η συμπεριφορική οικονομία. Αυτή η απλοποίηση μειώνει σημαντικά την απαιτούμενη υπολογιστική ισχύ.
Η απόσταξη των απλών κανόνων που χρησιμοποιούν οι πράκτορες από την ανάλυση μεγάλων ποσοτήτων δεδομένων πραγματικού κόσμου, καθιστά τα μοντέλα ακόμη πιο ρεαλιστικά και χρήσιμα. Υπάρχει όμως ένα άλλο πρόβλημα που ονομάζεται «κριτική του Lucas», σύμφωνα με το οποίο, οι άνθρωποι μπορεί να αλλάξουν τον τρόπο που λαμβάνουν αποφάσεις καθώς αλλάζει ο κόσμος. Η επιστήμη της πολυπλοκότητας προσφέρει και εδώ μια διέξοδο: την ενσωμάτωση τεχνικών μηχανικής μάθησης, ώστε οι «πράκτορες» του μοντέλου να μπορούν να προσαρμόζουν και να εξελίσσουν δυναμικά τις στρατηγικές τους.
«Υπάρχουν ήδη ορισμένες μελέτες που το δείχνουν αυτό σε πραγματικά απλά περιβάλλοντα», προσθέτει ο ερευνητής.
«Θα μπορέσουμε να το κάνουμε αυτό σε πιο περίπλοκα περιβάλλοντα – αυτό είναι ένα πρωτοποριακό πρόβλημα στο οποίο εργαζόμαστε αυτή τη στιγμή» συνεχίζει.
Ορθολογικότητα και ισορροπία
Ένα δεύτερο βασικό πρόβλημα των παραδοσιακών οικονομικών μοντέλων είναι ότι υποθέτουν ισορροπία- η προσφορά και η ζήτηση είναι ισορροπημένες και οι παράγοντες είναι απόλυτα ορθολογικοί. Ο πραγματικός κόσμος όμως απέχει πολύ από αυτό: οι κρίσεις δεν εμφανίζονται τυχαία. Για να τις εξηγήσουν, οι οικονομολόγοι εισάγουν εξωτερικούς κλυδωνισμούς, μια διαδικασία που αποκαλείται «κλωτσώντας το κουνιστό αλογάκι». Αντιθέτως, τα μοντέλα πολυπλοκότητας έχουν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε οι οικονομικοί κύκλοι να εμφανίζονται φυσικά, χωρίς την εισαγωγή εξωτερικών κραδασμών.
«Έχουμε μόδες, εκρήξεις και υφέσεις. Όλα αυτά τα πράγματα συμβαίνουν εσωτερικά, καθοδηγούμενα από το γεγονός ότι οι παράγοντες αλλάζουν τις στρατηγικές τους με την πάροδο του χρόνου. Μαθαίνουν σε έναν δυναμικό κόσμο, όπου κυνηγούν ο ένας την ουρά του άλλου και τα πράγματα δεν ηρεμούν» επισημαίνει ο ερευνητής.
Πώς καταλήξαμε λοιπόν στα σημερινά αναποτελεσματικά οικονομικά μοντέλα; Ο Φάρμερ επισημαίνει διάφορους λόγους.
«Τη δεκαετία του 1960, εγκλωβιστήκαμε σε μια στερεότυπη ακαδημαϊκή προσέγγιση, όταν οι υποστηρικτές της πλήρους ορθολογικότητας των παραγόντων επικράτησαν στον βασικό διάλογο για την οικονομία. Έκτοτε, το κάνουμε με αυτόν τον τρόπο. Το ακαδημαϊκό κατεστημένο έχει γίνει πολύ κλειστόμυαλο και είναι πολύ αντίθετο σε διαφορετικούς τρόπους δράσης» εξήγησε ο ερευνητής.
Ένας άλλος λόγος είναι η υπολογιστική ισχύς.
«Τότε, οι υπολογιστές ήταν το ένα δισεκατομμυριοστό της ισχύος τους από ό,τι είναι τώρα, και τα οικονομικά δεδομένα δεν υπήρχαν, οπότε ήταν πολύ πιο δύσκολο να κάνουμε τα πράγματα με τον τρόπο που τα κάνουμε τώρα», λέει ο επιστήμονας.
«Η οικονομία καθοδηγείται κυρίως από μαθηματικούς και όχι από φυσικούς. Οι φυσικοί προσεγγίζουν πιο πρακτικά τα προβλήματα: ενώ οι μαθηματικοί οικονομολόγοι επικεντρώνονται σε θεωρήματα και υψηλού ρίσκου μοντέλα, οι φυσικοί λένε, “αυτό δεν λειτουργεί, ας σηκώσουμε τα μανίκια μας και να προσομοιώσουμε τον κόσμο”» σημειώνει ο Φάρμερ.
«Είναι μια πολύ συναρπαστική προσπάθεια – μείνετε συντονισμένοι. Φυσικά, αν κάποιος θέλει να μας δώσει εκατομμύρια δολάρια για να βοηθήσει στην κατασκευή αυτών των μοντέλων, είμαστε ανοιχτοί» καταλήγει ο Φάρμερ.
Πηγή: Guardian
