Με το βλέμμα στραμμένο για πρώτη φορά και τόσο αποφασιστικά στο διάστημα, η Ελλάδα επιχειρεί να αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο στην ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία, με το επίκεντρο αυτής της προσπάθειας, να βρίσκεται στην Κρήτη. Πρόκειται για κάτι που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε αδιανόητο, αλλά πλέον δεν είναι, αφού η χώρα επιχειρεί να αποκτήσει πραγματική θέση στον ευρωπαϊκό διαστημικό χάρτη και μάλιστα όχι ως παρατηρητής, αλλά ως παραγωγός τεχνολογίας. Με συνολική (ευρωπαϊκή και εθνική) χρηματοδότηση 35 εκατομμυρίων ευρώ και ορίζοντα εξαετίας, το έργο SPACE-Crete, με συντονιστή το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), δεν αποτελεί απλώς ακόμη ένα ερευνητικό πρόγραμμα, καθώς συνιστά μια από τις πιο φιλόδοξες και στρατηγικές επενδύσεις που έχουν γίνει ποτέ στην ελληνική έρευνα υψηλής τεχνολογίας, που στοχεύει στο να δημιουργήσει στην Κρήτη ένα πλήρες οικοσύστημα διαστημικών τεχνολογιών με ευρωπαϊκή εμβέλεια. Η πρόταση κατέκτησε τη 2η θέση ανάμεσα σε 61 προτάσεις από όλη την Ευρώπη στην εξαιρετικά ανταγωνιστική πρόσκληση HORIZON-WIDERA-2025-ACCESS-01-01 «Teamingfor Excellence», ενώ ήταν η κορυφαία ελληνική συμμετοχή, με το αποτέλεσμα να μην θεωρείται απλώς μια ακαδημαϊκή διάκριση, αλλά ένδειξη ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή «βλέπει» πλέον την Κρήτη ως έναν από τους περιφερειακούς κόμβους πάνω στους οποίους μπορεί να οικοδομηθεί η νέα ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία.
Για τη σημασία του έργου, τι σηματοδοτεί και πώς διαμορφώνει το μέλλον στο πεδίο της διαστημικής τεχνολογίας, μίλησαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης και ο διευθυντής του Ινστιτούτου Πληροφορικής του ΙΤΕ και συντονιστής του SPACE-Crete, καθηγητής Παναγιώτης Τσακαλίδης.
Όπως σημείωσαν, στην «καρδιά» του εγχειρήματος βρίσκεται η δημιουργία του νέου Κέντρου Αριστείας Κρήτης στις Αναδυόμενες Διαστημικές Τεχνολογίες (CCEST), ενός αυτόνομου φορέα που θα εστιάζει σε τρεις τομείς αιχμής: τις κβαντικές και οπτικές επικοινωνίες, τα «έξυπνα» διαστημικά συστήματα και τους κβαντικούς αισθητήρες. Πρόκειται για τεχνολογίες που σήμερα θεωρούνται κρίσιμες για την επόμενη γενιά δορυφορικών επικοινωνιών, κυβερνοασφάλειας, παρατήρησης Γης, αλλά και τεχνητής νοημοσύνης στο διάστημα.
Ο πρόεδρος του ΙΤΕ, καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης, κάνοντας αναφορά στη σημασία του έργου, τόνισε ότι «το SPACE-Crete είναι ένα από τα μεγαλύτερα ερευνητικά εγχειρήματα που έχουν δρομολογηθεί ποτέ για την Κρήτη και ένα από τα πιο στρατηγικά που αναλαμβάνει το ΙΤΕ» επισημαίνοντας ότι «το νησί αναγνωρίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως ένας από τους περιφερειακούς πυρήνες όπου θα χτιστεί τα επόμενα χρόνια η ευρωπαϊκή διαστημική οικονομία».
Η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος εάν αναλογιστεί κανείς τη μέχρι σήμερα εικόνα της Ελλάδας στον διαστημικό τομέα, αφού παρά το υψηλού επιπέδου επιστημονικό δυναμικό, η χώρα παρέμενε ουσιαστικά εκτός των μεγάλων ευρωπαϊκών βιομηχανικών αλυσίδων του διαστήματος, με τις ελληνικές εταιρείες σπάνια να συμμετέχουν ως βασικοί ανάδοχοι σε αποστολές της ESA και το οικοσύστημα νεοφυών επιχειρήσεων να παραμένει περιορισμένο.
«Το SPACE-Crete δεν φιλοδοξεί να ανατρέψει αυτή την κατάσταση μόνο του. Ωστόσο αλλάζει κάτι θεμελιώδες, αφού για πρώτη φορά δημιουργείται στην Ελλάδα μια συγκεντρωμένη, εξειδικευμένη υποδομή σε τομείς όπου η χώρα μπορεί ρεαλιστικά να αποκτήσει ηγετικό ρόλο», σημείωσε ο κ. Χαρμανδάρης, περιγράφοντας ότι το στοίχημα που μπαίνει δείχνει να δίνει στην Ελλάδα ρόλο, πέρα από αυτόν του απλού χρήστη δορυφορικών τεχνολογιών, περνώντας σταδιακά στην παραγωγή τους.
Όπως σημειώνεται, το συγκεκριμένο εγχείρημα στηρίζεται σε μια εξαιρετικά ισχυρή διεθνή σύμπραξη, καθώς σε αυτό συμμετέχουν ο γαλλικός ερευνητικός κολοσσός CEA, το γερμανικό κέντρο αεροδιαστημικής έρευνας DLR και η OHB-Hellas, μέλος της OHBSE, μιας από τις μεγαλύτερες διαστημικές εταιρείες της Ευρώπης με ετήσιο προϋπολογισμό ύψους ενός δισεκατομμυρίου ευρώ. Εν μέσω αυτών των εξελίξεων, κομβικής σημασίας θεωρείται και ότι το Πανεπιστήμιο Κρήτης αναλαμβάνει τον εκπαιδευτικό βραχίονα του εγχειρήματος, με νέα μεταπτυχιακά και διδακτορικά προγράμματα καθώς και τη χρήση του Αστεροσκοπείου Σκίνακα, της κοινής ερευνητικής υποδομής του Πανεπιστημίου Κρήτης και του ΙΤΕ, που έγινε εφικτή χάρη στη δωρεά της ομώνυμης κορυφής του Ψηλορείτη από τον ιστορικό Δήμο Ανωγείων, και η οποία γιορτάζει φέτος τα 40 χρόνια από την ίδρυσή της.
Από την πλευρά του ο διευθυντής του Ινστιτούτου Πληροφορικής του ΙΤΕ και συντονιστής του SPACE-Crete, καθηγητής Παναγιώτης Τσακαλίδης, ανέφερε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι το ενδιαφέρον της βιομηχανίας έχει εκδηλωθεί ήδη, από τα πρώτα κιόλας στάδια του έργου. Airbus, OHB, Safran Electronics & Defense, Planetek Italia και εταιρείες κβαντικών τεχνολογιών όπως η ID-Quantique και η EXAIL, έχουν ήδη υπογράψει συμφωνίες συνεργασίας και επιστολές πρόθεσης.
«Οι εταιρείες αυτές δεν περιορίζονται σε μια απλή υποστήριξη του εγχειρήματος. Έχουν δεσμευτεί ότι θα δουλέψουν δίπλα στους ερευνητές για να δημιουργήσουν νέες εφαρμογές, θα χρηματοδοτήσουν διδακτορικά προγράμματα και θα δεχτούν ερευνητές στις εγκαταστάσεις τους ώστε να μεταφέρεται η γνώση και προς τις δύο κατευθύνσεις», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Πάντως σε ό,τι αφορά τις τεχνολογίες που σχεδιάζονται, μόνο θεωρητικές δεν είναι, όπως σημειώθηκε. Το CCEST θα αναπτύξει συστήματα κβαντικής κρυπτογράφησης μέσω φωτός, δορυφορικές επικοινωνίες laser αντί ραδιοκυμάτων, αλλά και επεξεργαστές τεχνητής νοημοσύνης, που θα αναλύουν δεδομένα απευθείας πάνω στους δορυφόρους.
Ένα από τα πιο κρίσιμα στοιχεία του σχεδίου είναι η στενή διασύνδεση με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA). Σύμφωνα με τον κ. Τσακαλίδη, έχει ήδη υπογραφεί επίσημο μνημόνιο συνεργασίας για την ανάπτυξη διαστημικών τεχνολογιών και πιστοποιημένων υποδομών δοκιμών. «Στο διάστημα δεν μπορείς να επιστρέψεις και να διορθώσεις κάτι που δεν δουλεύει σωστά», είπε χαρακτηριστικά, συμπληρώνοντας ότι για το λόγο αυτό, το Κέντρο θα λειτουργεί με τα αυστηρά ευρωπαϊκά πρότυπα ποιότητας και πιστοποίησης ήδη από την πρώτη ημέρα λειτουργίας του.
Το έργο πάντως, δεν στοχεύει μόνο στην έρευνα, αλλά φιλοδοξεί να αλλάξει και το παραγωγικό μοντέλο της χώρας, αφού στην Κρήτη σχεδιάζεται η δημιουργία της θερμοκοιτίδας SPACE-Crib για νεοφυείς επιχειρήσεις διαστημικής τεχνολογίας, ενώ το CCEST θα προσφέρει υποδομές δοκιμών και πιστοποιήσεων που σήμερα ουσιαστικά δεν υπάρχουν στην Ελλάδα. Αυτό που επιχειρείται, όπως τονίστηκε, είναι μέσα στην επόμενη δεκαετία να δημιουργηθούν ελληνικές εταιρείες, οι οποίες θα μπορούν να συμμετέχουν ως βασικοί προμηθευτές σε ευρωπαϊκές διαστημικές αποστολές.
«Στόχος δεν είναι να φτιαχτούν “ πρωταθλητές” για τα φώτα της δημοσιότητας. Είναι να υπάρξουν, σε πέντε με δέκα χρόνια, τρεις, πέντε ή δέκα ελληνικές εταιρείες που να εμφανίζονται σταθερά , ως κύριοι ανάδοχοι ή υπεργολάβοι σε ευρωπαϊκές διαστημικές αποστολές», πρόσθεσε ο πρόεδρος του ΙΤΕ, περιγράφοντας ότι το αποτύπωμα για την Κρήτη αναμένεται να είναι ευρύτερο.
Υπό αυτό το κλίμα, εκτιμάται ότι θα υπάρξουν περισσότερες από 120 θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, προσέλκυση επιστημόνων από το εξωτερικό, νέες επιχειρήσεις και αναβάθμιση του Αστεροσκοπείου Σκίνακα σε ευρωπαϊκή υποδομή οπτικών και κβαντικών επικοινωνιών, ένα πλαίσιο δηλαδή που συνθέτει όπως τόνισε ο κ. Χαρμανδάρης, την εικόνα ενός νέου τεχνολογικού hub στη Μεσόγειο.
Από τα σημεία στα οποία φαίνεται εξαρχής ότι θα δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα και μέριμνα, είναι το λεγόμενο «brain gain» αφού το CCEST σχεδιάζει διεθνείς προκηρύξεις με ανταγωνιστικές αποδοχές, πακέτα μετεγκατάστασης, χρηματοδότηση για νέες ερευνητικές ομάδες και βιομηχανικά διδακτορικά σε συνεργασία με εταιρείες του διαστημικού τομέα.
«Οι Έλληνες ερευνητές που εργάζονται στο εξωτερικό δεν επιλέγουν τόπο εργασίας μόνο με βάση συναισθηματικά κίνητρα. Επιλέγουν με βάση την ποιότητα της έρευνας, την ελευθερία να δουλέψουν με τον δικό τους τρόπο, τις αποδοχές και τις συνθήκες ζωής», υπογράμμισε ο κ. Τσακαλίδης.
Πάντως οι επικεφαλής του έργου, αποφεύγοντας τους πανηγυρισμούς και θέτοντας ήδη αυστηρά κριτήρια επιτυχίας, επισήμαναν πως εάν το Κέντρο δεν αποκτήσει οικονομική αυτοδυναμία, εάν δεν προσελκύσει και διατηρήσει επιστήμονες, εάν οι τεχνολογίες μείνουν σε επίπεδο εργαστηρίου ή εάν δεν υπάρξει πραγματικό αποτύπωμα στη βιομηχανία, τότε όπως τόνισαν, το εγχείρημα θα έχει αποτύχει.
Εν μέσω εξελίξεων, αλλαγών και αλμάτων ανάπτυξης, αυτή ακριβώς η έμφαση που δίνουν οι άνθρωποι του ΙΤΕ στη μετρήσιμη απόδοση, ίσως και να είναι η πιο ουσιαστική ένδειξη πως ως χώρα η Ελλάδα προσεγγίζει πλέον την έρευνα και το διάστημα, όχι ως «επικοινωνιακή βιτρίνα», αλλά ως μια μακροπρόθεσμη βιομηχανική και τεχνολογική στρατηγική. Κι όπως εξηγούν με βεβαιότητα, εάν το σχέδιο πετύχει, η Κρήτη δεν θα παρατηρεί απλώς τα άστρα από το Αστεροσκοπείο Σκίνακα, αλλά θα συμμετέχει ενεργά στην τεχνολογία που τα κατακτά.
