Από σήμερα, 12 Ιουνίου 2026, μετά από έξι χρόνια διαπραγματεύσεων, τίθεται σε εφαρμογή το Νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο της ΕΕ. Δέκα νέοι κανονισμοί αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ διαχειρίζεται κάθε πτυχή της μεταναστευτικής ροής. Από τη στιγμή που κάποιος πατά παράνομα ευρωπαϊκό έδαφος έως τη χορήγηση ή άρνηση ασύλου, και από τη διανομή των αιτούντων μεταξύ κρατών-μελών έως την απέλασή τους.
Λίγες ημέρες πριν την έναρξη ισχύος του Συμφώνου, την 1η Ιουνίου 2026, Κοινοβούλιο και Συμβούλιο κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία και για το κρίσιμο κομμάτι, τον νέο Κανονισμό Επιστροφών. «Μόνο αν καταπολεμήσουμε την παράνομη μετανάστευση μπορούμε να αρχίσουμε να μιλάμε για νόμιμη μετανάστευση, την οποία χρειαζόμαστε για τις αγορές εργασίας μας», δηλώνει ο αρμόδιος Επίτροπος για θέματα Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, επισημαίνοντας πως η σημερινή ημέρα εφαρμογής είναι «σημείο εκκίνησης» και όχι ο τελικός στόχος.
Το Σύμφωνο ψηφίστηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 10 Απριλίου 2024 και εγκρίθηκε από το Συμβούλιο στις 14 Μαΐου 2024. Δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 22 Μαΐου 2024 και τέθηκε σε ισχύ από τις 12 Ιουνίου 2024 με εφαρμογή δύο χρόνια αργότερα, στις 12 Ιουνίου 2026, ώστε να δοθεί στα κράτη-μέλη χρόνος προετοιμασίας. Τα 10 νομοθετικά κείμενα αποτελούν ένα αλληλοεξαρτώμενο σύστημα, το οποίο δεν προσφέρεται για επιλεκτική εφαρμογή.
Το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο φέρνει τρεις βασικές αλλαγές. Πρώτον, υποχρεωτικό screening στα σύνορα, με λήψη βιομετρικών δεδομένων, ελέγχους ταυτότητας και ασφαλείας μέσω του ανανεωμένου Eurodac για κάθε άτομο που φτάνει. Δεύτερον, fast-track διαδικασίες ασύλου (απόφαση μέσα σε 12 εβδομάδες), με παραμονή σε ελεγχόμενες ή κλειστές δομές κατά τη διάρκεια της εξέτασης. Τρίτον, υποχρεωτική αλληλεγγύη μεταξύ κρατών-μελών, με κάθε χώρα να επιλέγει αν θα δεχτεί μετεγκατάσταση προσφύγων ή θα πληρώσει οικονομική αντισταθμιστική συνεισφορά.
Για την Ελλάδα, χώρα «πρώτης γραμμής», αυτό σημαίνει πως η ευθύνη αναγνώρισης και καταγραφής πέφτει στις ελληνικές αρχές. Το screening και οι fast-track διαδικασίες πρέπει να γίνονται εδώ, με ελληνικές υποδομές και προσωπικό.
Το ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο για το νέο μεταναστευτικό
| Κανονισμός | Τίτλος | Τι Αλλάζει |
| 2024/1346 | Οδηγία Υποδοχής (Recast) | Κοινά ελάχιστα πρότυπα στέγασης, υγείας, εκπαίδευσης, πρόσβασης στην εργασία (από 6 μήνες). Ισχυρότερες εγγυήσεις για ευάλωτους. |
| 2024/1347 | Κανονισμός Προσόντων | Κοινά κριτήρια για το ποιος λαμβάνει άσυλο. Μειώνει αποκλίσεις μεταξύ χωρών, μειώνει το «asylum shopping». |
| 2024/1348 | Κανονισμός Διαδικασιών Ασύλου (APR) | Ενιαίες διαδικασίες εξέτασης. Καθιερώνει ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ συνοριακή διαδικασία (12 εβδ.). 10 υποχρεωτικές επιταχυνόμενες περιπτώσεις. |
| 2024/1349 | Κανονισμός Επιστροφής στα Σύνορα | Νέα ταχεία διαδικασία επιστροφής για απορριφθέντες από τη συνοριακή διαδικασία, εντός 12 εβδομάδων. |
| 2024/1350 | Κανονισμός Επανεγκατάστασης | Νόμιμες οδοί εισόδου για πρόσφυγες από τρίτες χώρες. Ήδη σε εφαρμογή από τον Ιούνιο 2024. |
| 2024/1351 | AMMR (αντικαθιστά το Δουβλίνο ΙΙΙ) | Νέοι κανόνες ευθύνης και υποχρεωτικός μηχανισμός αλληλεγγύης. Κεντρικό νομοθετικό κείμενο του Συμφώνου. |
| 2024/1352 | Κανονισμός Ευθυγράμμισης | Τεχνικές τροποποιήσεις υφιστάμενων νομοθετημάτων για νομική συνοχή. |
| 2024/1356 | Κανονισμός Screening | Υποχρεωτική διαλογή εντός 7 ημερών από την άφιξη. Ταυτοποίηση, υγεία, ασφάλεια, βιομετρικά. |
| 2024/1358 | Κανονισμός Eurodac (Αναβαθμισμένος) | Από τα δακτυλικά αποτυπώματα σε πλήρη βάση βιομετρικών. Κατώτατη ηλικία από τα 14 στα 6 χρόνια. Σύνδεση με EES. |
| 2024/1359 | Κανονισμός Κρίσης & Ανωτέρας Βίας | Παρεκκλίσεις σε κρίσεις (μαζικές αφίξεις, υβριδικές επιθέσεις). Ενισχυμένη αλληλεγγύη, παρατεινόμενες προθεσμίες. |
Πηγή δεδομένων: EUR-Lex, Κανονισμοί ΕΕ 2024/1346–2024/1359. Απόδοση: ERTnews / Γ. Συριόπουλος
Σε αυτό το οικοδόμημα προστίθεται πλέον ένα ενδέκατο, καθοριστικό κομμάτι: ο νέος Κανονισμός για Κοινό Ευρωπαϊκό Σύστημα Επιστροφών (COM(2025) 101), για τον οποίο Κοινοβούλιο και Συμβούλιο συμφώνησαν πολιτικά στις 1 Ιουνίου 2026. Αναμένεται η ψήφισή του μέσα στον Ιούλιο.
Υποχρεωτικό screening εντός 7 ημερών
Κάθε άτομο που εισέρχεται παράνομα σε ευρωπαϊκό έδαφος, είτε από θάλασσα είτε από ξηρά, υπόκειται σε υποχρεωτικό screening, δηλαδή ταυτοποίηση, δακτυλικά αποτυπώματα, φωτογραφία, υγειονομικό έλεγχο, έλεγχο ευπάθειας και ελέγχους ασφαλείας. Η διαδικασία ολοκληρώνεται εντός 7 ημερών, ή εντός 3 ημερών εφόσον υπάρχει ήδη καταχώρηση του ατόμου στο Eurodac. Τα αποτελέσματα θα τροφοδοτούν το αναβαθμισμένο Eurodac, όχι μόνο με αποτυπώματα, αλλά και εικόνα προσώπου, στοιχεία ταυτότητας και αντίγραφα εγγράφων. Η κατώτατη ηλικία συλλογής βιομετρικών μειώθηκε από τα 14 στα 6 χρόνια.
Υποχρεωτική συνοριακή διαδικασία (Border Procedure) 12 Εβδομάδες
Πρόκειται για την πιο σημαντική νέα ρύθμιση. Αιτούντες άσυλο που ανήκουν σε μία από τις ακόλουθες κατηγορίες υπάγονται αυτόματα στη συνοριακή διαδικασία, δηλαδή ταχεία εξέταση σε εγκαταστάσεις κοντά στα σύνορα εφόσον: (α) προέρχονται από χώρα με ποσοστό αναγνώρισης ΕΕ κάτω του 20%, (β) προέρχονται από χώρα που περιλαμβάνεται στον κοινό ενωσιακό κατάλογο «ασφαλών χωρών καταγωγής», (γ) παραπλάνησαν ή αρνήθηκαν να συνεργαστούν με τις αρχές κατά το screening, (δ) θεωρούνται απειλή για την εθνική ασφάλεια.
Η διαδικασία προβλέπεται να διαρκεί έως 12 εβδομάδες, περιλαμβανομένης πρωτοβάθμιας απόφασης και μίας έφεσης. Μπορεί να παραταθεί σε 16 εβδομάδες αν το άτομο μεταφερθεί σε άλλο κράτος-μέλος. Κατά τη διάρκειά της, το άτομο που ελέγχεται ΔΕΝ θεωρείται ότι έχει εισέλθει νομίμως στη χώρα, παρόλο που βρίσκεται σωματικά εντός αυτής. Η κράτηση επιτρέπεται μόνο ως έσχατη λύση, βάσει ατομικής αξιολόγησης. Εξαιρούνται ασυνόδευτοι ανήλικοι κάτω των 12 ετών. Η συνολική ευρωπαϊκή χωρητικότητα για συνοριακές διαδικασίες ανέρχεται σε 30.000 αιτήσεις ανά έτος, ποσοστό που δεν αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 3-4% των συνολικών ετήσιων αιτήσεων.
Νέοι κανόνες ευθύνης
Ο AMMR (Asylum and Migration Management Regulation) αντικαθιστά τον Κανονισμό Δουβλίνου ΙΙΙ. Το βασικό κριτήριο «πρώτης χώρας εισόδου» παραμένει, αλλά με κρίσιμες τροποποιήσεις. Η χώρα πρώτης εισόδου παραμένει υπεύθυνη για 20 μήνες (από 12 που ίσχυε). Για διασωθέντες στη θάλασσα η ευθύνη μειώνεται σε 12 μήνες. Μετά από 15 μήνες παρακολούθησης συνοριακής διαδικασίας η ευθύνη λήγει.
Ο αιτών άσυλο υποχρεούται να παραμείνει στη χώρα πρώτης εισόδου έως τον καθορισμό υπεύθυνης χώρας για την περίπτωσή του (μετεγκατάσταση) ή την τελική απόφαση της χώρας πρώτης εισόδου. Παραβίαση συνεπάγεται μόνο βασικές παροχές διαβίωσης.
Νέο κριτήριο ευθύνης προκύπτει από χώρα που χορήγησε δίπλωμα/τίτλο σπουδών για τουλάχιστον ένα έτος. Πλέον και οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας (όχι μόνον οι αιτούντες) υπόκεινται σε διαδικασία «take back» αν μετακινηθούν χωρίς άδεια σε άλλο κράτος-μέλος.
Για πρώτη φορά στην ιστορία της ΕΕ, υπάρχει κοινός ενωσιακός κατάλογος «ασφαλών χωρών καταγωγής, ο οποίος εγκρίθηκε τον Φεβρουάριο 2026. Αιτούντες προερχόμενοι από αυτές τις χώρες τεκμαίρονται ότι δεν χρήζουν προστασίας και υπάγονται σε επιταχυνόμενη ή συνοριακή διαδικασία, εκτός αν αποδείξουν ατομικό κίνδυνο.
Κοινός κατάλογος ΕΕ για ασφαλείς χώρες καταγωγής
| Χώρα | Καθεστώς ΕΕ | Αναγν. % | Διαδικασία | Σχόλιο |
| Μπαγκλαντές | Ασφαλής (EU list) | ~6% | Ταχεία/Συνοριακή | Ταχύτατη απόρριψη |
| Κολομβία | Ασφαλής (EU list) | <20% | Ταχεία | Χαμηλή πίεση |
| Αίγυπτος | Ασφαλής (EU list) | <20% | Συνοριακή | ΜΚΟ αντιδρούν |
| Ινδία | Ασφαλής (EU list) | <20% | Ταχεία | Χαμηλή πίεση |
| Κόσοβο | Ασφαλής (EU list) | <5% | Συνοριακή | Ήδη σε εθνικές λίστες |
| Μαρόκο | Ασφαλής (EU list) | <20% | Συνοριακή | Αμφιλεγόμενο |
| Τυνησία | Ασφαλής (EU list) | <20% | Συνοριακή | Ανθρ. δικαιώματα |
| Υποψήφιες χώρεςΕΕ | Τεκμαίρονται ασφαλείς | Εάν <20% | Ταχεία/Συνοριακή | Με εξαιρέσεις(περίπτωση πολέμου) |
| Πακιστάν | ΟΧΙ στη λίστα | ~11% | Συνοριακή (<20%) | Ταχεία λόγω <20% |
| Τουρκία | ΟΧΙ στη λίστα | ~18% | Συνοριακή (<20%) | Ασφ. Τρίτη Χώρα (ΕΛ) |
| Συρία | ΟΧΙ ασφαλής | >90% | Κανονική διαδικ. | Υψηλή αναγνώριση |
| Αφγανιστάν | ΟΧΙ ασφαλής | >80% | Κανονική διαδικ. | Υψηλή αναγνώριση |
| Σουδάν / Ερυθραία | ΟΧΙ ασφαλής | >70% | Κανονική διαδικ. | Υψηλή αναγνώριση |
Πηγή δεδομένων: EUAA, Safe Country Concept Overview (2025), DG HOME. Απόδοση: ERTnews / Γ. Συριόπουλος
• Μηχανισμός αλληλεγγύης
Ποιους αφορά πραγματικά ο μηχανισμός;
Εδώ υπάρχει ευρεία σύγχυση που χρήζει διευκρίνισης. Ο μηχανισμός αφορά πρωταρχικά δύο κατηγορίες: (α) αιτούντες άσυλο των οποίων η αίτηση εξακολουθεί να εκκρεμεί, οι οποίοι μεταφέρονται μαζί με την αρμοδιότητα εξέτασης της αίτησής τους, και (β) δικαιούχοι διεθνούς προστασίας, οι οποίοι μπορούν επίσης να μεταφερθούν σε άλλο κράτος-μέλος με διμερή συμφωνία.
ΔΕΝ αφορά απορριφθέντες αιτούντες εν αναμονή απέλασης. Αυτοί δεν μεταφέρονται σε άλλη χώρα-μέλος μέσω αλληλεγγύης. Υποχρεούνται σε επιστροφή στη χώρα καταγωγής ή «ασφαλή τρίτη χώρα», ζήτημα που πλέον διέπεται από τον νέο Κανονισμό Επιστροφών (Ενότητα 4). Η «αντιστάθμιση ευθύνης» (responsibility offset) επιτρέπει σε άλλες χώρες να αναλαμβάνουν την εξέταση αιτήσεων χωρίς φυσική μεταφορά του ατόμου. Δηλαδή, το άτομο παραμένει εκεί που βρίσκεται ήδη, αλλά η αρμοδιότητα επεξεργασίας μεταφέρεται.
Εσώκλειστοι ή ελεύθεροι κατά την αναμονή;
Η κράτηση κατά τη συνοριακή διαδικασία επιτρέπεται αλλά μόνον ως έσχατη λύση, βάσει ατομικής αξιολόγησης, για όσο το δυνατό βραχύτερο διάστημα, και ποτέ σε σωφρονιστικές εγκαταστάσεις. Στην πράξη, οι χώρες υπό πίεση (Ελλάδα, Ιταλία, Κύπρος) διατηρούν hotspots/κλειστές δομές κοντά στα σύνορα όπου οι αιτούντες παραμένουν κατά τη διαδικασία. Οι απορριφθέντες που δεν κρατούνται συχνά εξαφανίζονται, τροφοδοτώντας δευτερεύουσες μετακινήσεις. Αιτούντες σε κανονική (μη συνοριακή) διαδικασία γενικά φιλοξενούνται σε ανοιχτές δομές υποδοχής, με δικαίωμα εργασίας από 6 μήνες βάσει της νέας Οδηγίας Υποδοχής.
Ο μηχανισμός αλληλεγγύης σε αριθμούς
| Στοιχείο | 2026 (πρώτος κύκλος) | Τυπικό ελάχιστο (AMMR) | Σχόλιο |
| Μεταφορόμενοι | 21.000 | 30.000 | Μειώθηκε λόγω πολιτικής πίεσης |
| Χρηματική συνεισφορά ΕΕ | €420 εκατ. | €600 εκατ. | €20.000/άτομο που δεν δέχεται |
| €/άτομο | €20.000 | €20.000 | Αμετάβλητο — αναλογία 1:1 |
| Κλειδί κατανομής | 50% πληθ. + 50% ΑΕΠ | 50% + 50% | Γερμανία: μεγαλύτερο μερίδιο (~20–22%) |
| Περιοδικότητα | Ετήσιος κύκλος | Κάθε χρόνο | Αξιολόγηση κάθε Νοέμβριο |
| Για κάθε άτομο | Μία φορά | Μία φορά | Όχι επαναλαμβανόμενη παροχή |
42% της Δεξαμενής Αλληλεγγύης 2026 προορίζεται για άτομα που διασώθηκαν στη θάλασσα (SAR arrivals).
Πηγή δεδομένων: AMMR (Καν. 2024/1351), Council Decision 2025/2642. Απόδοση: ERTnews / Γ. Συριόπουλος
Η Βουδαπέστη ψήφισε υπέρ μέρους της μεταρρύθμισης (κανονισμός επιστροφών, ασφαλείς τρίτες χώρες), αλλά αντιστέκεται στην εφαρμογή του Συμφώνου στο σύνολό του. Η ΕΕ ασκεί πίεση μέσω παρακράτησης χρηματοδότησης και απόφασης του ΔΕΕ (1 εκατ. ευρώ/ημέρα). Ο Μπρούνερ πραγματοποίησε πρώτη συνάντηση με τον νέο Ούγγρο υπουργό στο Λουξεμβούργο.
Κατανομή μεριδίων ανά κράτος-μέλος
Η κατανομή υπολογίζεται βάσει πληθυσμού (50%) και ΑΕΠ (50%). Η Γερμανία κατέχει το μεγαλύτερο μερίδιο (~20–22%), ακολουθεί η Γαλλία (~17–18%), η Ιταλία (~11–12%), η Ισπανία (~10–11%). Τα κράτη-μέλη έχουν πλήρη διακριτική ευχέρεια να επιλέξουν μεταξύ μεταφοράς ατόμων από χώρες πρώτης υποδοχής χρηματικής συνεισφοράς ή εναλλακτικών μέτρων (τεχνική βοήθεια, προσωπικό, υποδομές). Η συντριπτική πλειοψηφία αναμένεται να επιλέξει χρηματική συνεισφορά αντί μεταφορών. Η Πολωνία ζήτησε και έλαβε εξαίρεση λόγω της φιλοξενίας ~1 εκ. Ουκρανών. Η Γερμανία επικαλείται εξαίρεση λόγω υψηλών αριθμών δευτερευουσών μετακινήσεων.
Αναβαθμισμένο Eurodac και έξυπνα σύνορα
Το Eurodac μετατρέπεται σε πλήρη βάση διαχείρισης ασύλου και μετανάστευσης. Αποθηκεύει δακτυλικά αποτυπώματα, εικόνα προσώπου, στοιχεία ταυτότητας, αντίγραφα εγγράφων. Η απογραφή αυτή θα γίνεται για όλα τα άτομα ηλικίας από 6 ετών και άνω. Ενσωματώνεται στο ευρύτερο πλαίσιο «έξυπνων συνόρων» μαζί με το Entry-Exit System (EES), που ξεκίνησε τον Οκτώβριο 2025. Το EES έχει ήδη καταγράψει άνω των 20 εκατομμυρίων εισόδων-εξόδων. Ακολουθεί το ETIAS (Ευρωπαϊκό Σύστημα Ταξιδιωτικής Πληροφόρησης) για ταξιδιώτες χωρίς θεώρηση.
Ένα από τα κρισιμότερα και παρεξηγημένα ζητήματα αφορά στις επιστροφές εκείνων που οι αιτήσεις τους για άσυλο απορρίπτονται. Ο νέος Κανονισμός Επιστροφών δίνει ένα νομικό πλαίσιο αλλά η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη.
Κανόνας Α: επιστροφή στη χώρα καταγωγής
Ο βασικός κανόνας λέει πως ο απορριφθείς αιτών ασύλου επιστρέφει στη χώρα εθνικότητάς του (π.χ. Πακιστάν). Αυτό, όμως, απαιτεί συμφωνία επανεισδοχής μεταξύ ΕΕ ή κράτους-μέλους και της χώρας αυτής. Εδώ βρίσκεται το κεντρικό πρόβλημα του συστήματος, καθώς πολλές χώρες αρνούνται να δεχτούν πίσω τους πολίτες τους ή αρνούνται να εκδώσουν ταξιδιωτικά έγγραφα γι’ αυτούς. Έτσι, μόνο ~20% των εντολών επιστροφής εκτελείται στην πράξη. Το 2025 επιτεύχθηκαν επιστροφές σε ποσοστό 28%. Ρεκόρ δεκαετίας σύμφωνα με την Κομισιόν, αλλά παραμένει χαμηλό.
Κανόνας Β: «ασφαλής τρίτη χώρα» (χώρα διέλευσης)
Πρόκειται για την πιο αμφιλεγόμενη νέα ρύθμιση. Τα κράτη-μέλη μπορούν να απορρίψουν αίτηση ως απαράδεκτη και να στείλουν τον αιτούντα σε μια «ασφαλή τρίτη χώρα» από την οποία πέρασε, χωρίς εξέταση επί της ουσίας. Αυτό ισχύει εφόσον η χώρα αυτή εφαρμόζει τη Σύμβαση της Γενεύης, υπάρχει «σύνδεσμος» μεταξύ αιτούντος και τρίτης χώρας (οικογένεια, προηγούμενη παρουσία, γλωσσικοί/πολιτιστικοί δεσμοί), ή ο αιτών διήλθε από αυτήν κατά το ταξίδι, ή υπάρχει συμφωνία ΕΕ/κράτους-μέλους με τη χώρα αυτή.
Στην περίπτωση Πακιστανού μετανάστη που φθάνει στην Ελλάδα μέσω Τουρκίας ο κανόνας Α ορίζει επιστροφή στο Πακιστάν (εφόσον το Ισλαμαμπάντ δεχτεί). Ο κανόνας Β επιβάλει επιστροφή στην Τουρκία ως «ασφαλή τρίτη χώρα». ΗΕλλάδα έχει ήδη χαρακτηρίσει την Τουρκία ασφαλή τρίτη χώρα για αιτούντες από Αφγανιστάν, Μπαγκλαντές, Πακιστάν, Σομαλία και Συρία. Ωστόσο, η Τουρκία δέχεται μικρό αριθμό επιστροφών.
Η «σύνδεση» ως νομικό πεδίο μάχης
Η Γερμανία είχε εισαγάγει στο Σύμφωνο εξαίρεση, αναφέροντας πως η επιστροφή σε χώρα διέλευσης απαιτεί αποδεδειγμένη «σύνδεση». Πρόταση της Κομισιόν (Μάρτιος 2025) επιδίωξε να αφαιρέσει αυτήν την απαίτηση και η συμφωνία του τριλόγου της 1ης Ιουνίου 2026 διατήρησε τη δυνατότητα αποστολής ατόμων ακόμη και σε χώρες με τις οποίες δεν έχουν καμία προηγούμενη σύνδεση. Η Amnesty International EU και άλλες οργανώσεις χαρακτήρισαν τη ρύθμιση «επίθεση στο δικαίωμα ασύλου που δημιουργεί κινδύνους καταστολής (refoulement)».
Τα «κέντρα επιστροφής» (Return Hubs)
Τον Μάρτιο 2025 η Επιτροπή πρότεινε, και την 1η Ιουνίου 2026 ο τρίλογος επιβεβαίωσε έναν νέο Κανονισμό Επιστροφών που δημιουργεί «κόμβους επιστροφής» (return hubs), δηλαδή κέντρα κράτησης σε τρίτες χώρες (π.χ. Τυνησία, Ουγκάντα) όπου θα επιτρέπεται να στέλνονται απορριφθέντες εν αναμονή οριστικής απέλασης στη χώρα καταγωγής τους. Ο νέος κανονισμός εισάγει επίσης ευρωπαϊκά εντάλματα επιστροφής που αναγνωρίζονται σε όλα τα κράτη-μέλη. Δηλαδή, μια αρνητική απόφαση στην Ελλάδα παράγει αυτόματα αποτέλεσμα και στην υπόλοιπη ΕΕ. ΜΚΟ αντιδρούν για την δυνατότητα αποστολής ατόμων εκτός χωρών ΕΕ και μιλούν για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε αυτές τις εγκαταστάσεις.
Σημειώνεται ότι, επιλέχθηκε η μορφή Κανονισμού (όχι νέας Οδηγίας), ώστε να είναι άμεσα εφαρμόσιμος σε όλα τα κράτη-μέλη, χωρίς ανάγκη ενσωμάτωσης στο εθνικό δίκαιο. Αυτό εξαλείφει τις αποκλίσεις που επέτρεπε το σύστημα «ελάχιστων προδιαγραφών» της Οδηγίας.
Η Επιτροπή δημιούργησε το νομικό πλαίσιο κατόπιν αιτήματος κρατών-μελών, αλλά δεν εμπλέκεται στις διαπραγματεύσεις με τρίτες χώρες για τη φιλοξενία μεταναστών. Πέντε χώρες (Γερμανία, Αυστρία, Δανία, Κάτω Χώρες, Ελλάδα) διαπραγματεύονται από κοινού με χώρες της Αφρικής, μεταξύ των οποίων η Κένυα, η Αγκόλα και το Μπενίν. Η Ισπανία δηλώνει αποχή.
Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής (European Return Order / ERO)
Κάθε εθνική απόφαση επιστροφής θα συνοδεύεται από τυποποιημένο ευρωπαϊκό έντυπο (ERO), το οποίο θα καταχωρείται στο Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν (SIS) και θα ίναι ορατό σε όλα τα κράτη-μέλη. Με βάση το ERO, άλλο κράτος-μέλος μπορεί να αναγνωρίσει και να εκτελέσει την απόφαση, χωρίς νέα εθνική διαδικασία.
Αμοιβαία Αναγνώριση Αποφάσεων Επιστροφής
Αν υπήκοος τρίτης χώρας με εκτελεστή απόφαση επιστροφής κράτους Α εντοπιστεί στο κράτος Β, το Β δεν εκδίδει πλέον υποχρεωτικά νέα απόφαση, καθώς θα αναγνωρίζει αυτήν του Α. Ωστόσο, η υποχρεωτική αμοιβαία αναγνώριση θα ισχύσει από 1ης Ιουλίου 2027, εφόσον η Κομισιόν βεβαιώσει ότι όλα τα κράτη-μέλη έχουν ετοιμάσει τις τεχνικές υποδομές SIS.
• Εφαρμογή σε δύο ταχύτητες
Ο Κανονισμός Επιστροφών δεν εφαρμόζεται ενιαία. Βάσει της πολιτικής συμφωνίας της 1ης Ιουνίου 2026, ένα σύνολο άρθρων ισχύει άμεσα (20 ημέρες μετά τη δημοσίευση στην Επίσημη Εφημερίδα), ενώ τα πιο επαχθή υπόκεινται σε μεταβατική περίοδο 12 μηνών.
Η διαφοροποίηση μεταξύ άμεσης και καθυστερημένης εφαρμογής αντικατοπτρίζει τη νομοτεχνική πολυπλοκότητα και τις πολιτικές ισορροπίες του τριλόγου.
Η αμοιβαία αναγνώριση μέσω του ERO προϋποθέτει ολοκληρωμένη σύνδεση εθνικών συστημάτων με το SIS. Κάτι που πολλά κράτη-μέλη δεν έχουν ακόμη υλοποιήσει. Η Επιτροπή πρέπει να εκδώσει εκτελεστική απόφαση μέχρι τη 1ηΙουλίου 2027. Η Ευρωβουλή πίεσε για 12 μήνες μεταβατική περίοδο, ενώ το Συμβούλιο ζητούσε 24 μήνες.
Η λειτουργία του ERO απαιτεί εκτελεστική πράξη για το τυποποιημένο έντυπο, ενώ το ψηφιακό σύστημα διαχείρισης επιστροφών αποτελεί αντικείμενο χωριστής, εκκρεμούς πρωτοβουλίας.
Σύμφωνα με πολλούς αναλυτές η βεβιασμένη εφαρμογή των πιο παρεμβατικών διατάξεων ενέχει κινδύνους παραβίασης της ΕΣΔΑ και του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ΕΕ.
Τι γίνεται με τους «αόρατους» (όσοι απορρίφθηκαν αλλά δεν φεύγουν);
Είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα του συστήματος. Παραμένουν στη χώρα χωρίς νομικό καθεστώς, με μειωμένες παροχές (μόνο βασικές ανάγκες). Κίνδυνος η φυγή και «δευτερεύουσα μετακίνηση» σε άλλο κράτος-μέλο, όπως Γερμανία, Γαλλία, Βέλγιο. Χώρες που δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση από δευτερογενείς ροές.
Πόσο χρόνο μένουν οι μετανάστες στις χώρες πρώτης εισόδου;
Θεωρητικά, 7 ημέρες για screening και 12 εβδομάδες συνοριακής διαδικασίας, συνολικά περίπου 4 μήνες. Για κανονική διαδικασία η χώρα πρώτης εισόδου φέρει ευθύνη για 20 μήνες. Στην πράξη, λόγω ελλιπών μεταφορών και καθυστερήσεων, άτομα φιλοξενούνται πολύ πέρα από τις θεωρητικές προθεσμίες. Η Ελλάδα π.χ. είχε μέσο χρόνο πρωτοβάθμιας απόφασης περίπου 52 μήνες τα πρόσφατα χρόνια. Ο νέος κανονισμός επιβάλλει αυστηρές προθεσμίες αλλά η ικανότητα υλοποίησης παραμένει αμφίβολη.
Ποια είναι η διαφορά για Σύρο αιτούντα άσυλο σε σχέση με παλαιότερα;
Ουσιαστικά η ίδια διαδικασία, με βελτιωμένα δικαιώματα. Η νέα Οδηγία Υποδοχής εγγυάται καλύτερες συνθήκες φιλοξενίας και πρόσβαση στην αγορά εργασίας για 6 μήνες. Η νέα Οδηγία Προσόντων εναρμονίζει τα δικαιώματα σε όλη την ΕΕ, μειώνοντας τα κίνητρα μετακίνησης προς τη χώρα με τα καλύτερα παροχικά συστήματα.
Η ΕΕ ενημέρωσε τους ίδιους τους μετανάστες για τις νέες αυστηρές διαδικασίες;
Σε μεγάλο βαθμό όχι. Δεν υπάρχει συντονισμένη εκστρατεία πληροφόρησης στις χώρες καταγωγής. Ο Ενωσιακός Οργανισμός για το Άσυλο (EUAA) παρέχει τεχνικό υλικό, αλλά δεν υπάρχει στρατηγική επικοινωνίας προς τους δυνητικούς αιτούντες. Αυτό θεωρείται σημαντικό κενό, καθώς οι διακινητές εκμεταλλεύονται την έλλειψη ενημέρωσης.
Γιατί πολλοί φοβούνται ότι θα έρθουν περισσότεροι παρά τη νέα αυστηρότητα;
Οι κύριοι λόγοι σύμφωνα με δημοσιεύματα στον ευρωπαϊκό Τύπο είναι η αβεβαιότητα στα σύνορα («μπες τώρα πριν γίνει πιο δύσκολο»), η αδυναμία επιστροφών (μόνο ~20% εκτελείται), η έλλειψη νόμιμων διόδων (τα δίκτυα διακινητών γίνονται ελκυστικότερα), γεωπολιτικά σοκ που συνεχίζουν να δημιουργούν παράγοντες ώθησης (push factors), και η ατελής εφαρμογή από πολλά κράτη, που δίνει μήνυμα στα δίκτυα για «τρύπες στον φράχτη».
Τι συμβαίνει σε κρίση ή «υβριδική επίθεση»;
Ο Κανονισμός Κρίσης 2024/1359 επιτρέπει παρεκκλίσεις για έως ένα χρόνο. Για παράδειγμα, η προθεσμία εγγραφής αιτήσεων επεκτείνεται σε 4 εβδομάδες, ενώ η συνοριακή διαδικασία σε 18 εβδομάδες. Η «υβριδική επίθεση» (π.χ. Λευκορωσία–Πολωνία 2021, Κεύτα 2021) αποτελεί επίσης λόγο ενεργοποίησης. Σε κάθε περίπτωση παραμένει κρίσιμο το δεδομένο πως αν τα όρια χωρητικότητας (30.000 συνοριακές διαδικασίες/έτος) ξεπεραστούν από πραγματική κρίση, το σύστημα έχει πολύ περιορισμένα εφεδρικά μέσα.
Σύμφωνα με το European Council on Refugees and Exiles (ECRE, Οκτώβριος 2025), πολλά κράτη-μέλη δεν θα έχουν σύντομα στη θέση τους τις απαιτούμενες υποδομές, νομοθεσία και διοικητική ικανότητα. Μόνο 14 (μεταξύ των οποίων η Ελλάδα) από τα 27 υπέβαλαν σχέδια εφαρμογής εμπρόθεσμα.
Σημειώνεται ότι η Βουδαπέστη ψήφισε υπέρ μέρους της μεταρρύθμισης (Κανονισμό Επιστροφών και Κανονισμό ασφαλών τρίτων χωρών), αλλά αντιστέκεται στην εφαρμογή του Συμφώνου στο σύνολό του. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ασκεί πίεση μέσω παρακράτησης χρηματοδότησης και απόφασης του ΔΕΕ (1 εκατ. ευρώ/ημέρα).
