Οι εσωτερικές αντιθέσεις στο Ιράν βαθαίνουν επικίνδυνα, καθώς το καθεστώς δείχνει να κινείται σε τεντωμένο σχοινί: από τη μία, η ανάγκη για σταθερότητα και διαχείριση της διεθνούς πίεσης· από την άλλη, η ολοένα πιο επιθετική αμφισβήτηση από τους σκληροπυρηνικούς που μιλούν ανοιχτά για «βελούδινο πραξικόπημα».
Η ένταση αυτή δεν περιορίζεται σε παρασκηνιακές διαμάχες. Εκδηλώνεται δημόσια, με πρόσωπα, συνθήματα και επεισόδια που αποκαλύπτουν μια σύγκρουση στους κόλπους της ίδιας της εξουσίας, την ώρα που η εύθραυστη εκεχειρία με τις Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκεται υπό ασφυκτική πίεση.
Η κηδεία που μετατράπηκε σε πολιτική αρένα
Σύμφωνα με ρεπορτάζ του CNN, η οργή των πιο ακραίων κύκλων ξέσπασε ακόμη και στη διάρκεια της κηδείας του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ στην Τεχεράνη. Η τελετή, που υπό άλλες συνθήκες θα λειτουργούσε ως στιγμή συσπείρωσης, εξελίχθηκε σε σκηνή ανοιχτής αμφισβήτησης της πολιτικής ηγεσίας. Καθώς ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν περπατούσε δίπλα στο φέρετρο, μέρος του πλήθους δεν περιορίστηκε σε συνθήματα τιμής για τον εκλιπόντα.
Αντίθετα, τον στοχοποίησε με το σύνθημα «θάνατος στον ενδοτικό», στέλνοντας ένα σαφές μήνυμα: για τους σκληροπυρηνικούς, κάθε ένδειξη συμβιβασμού ισοδυναμεί με εγκατάλειψη των «αρχών της επανάστασης».
Λίγο αργότερα, στο ίδιο φορτισμένο κλίμα, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί—κεντρικό πρόσωπο στις διαπραγματεύσεις για την εκεχειρία με την κυβέρνηση Τραμπ και την άρση ορισμένων κυρώσεων—αναγκάστηκε να αποχωρήσει, όταν δέχθηκε αποδοκιμασίες και επιθέσεις με πέτρες. Το πλήθος τον κατηγόρησε ως «προδότη», αποτυπώνοντας πόσο γρήγορα το πολιτικό κόστος μιας συμφωνίας μπορεί να μετατραπεί σε εσωτερική απειλή.
«Βελούδινο πραξικόπημα»: το αφήγημα των σκληροπυρηνικών
Η φράση «βελούδινο πραξικόπημα» δεν είναι απλώς ένα σύνθημα. Είναι ένα αφήγημα που κερδίζει έδαφος στους πιο ριζοσπαστικούς κύκλους του καθεστώτος και παρουσιάζει τη διαπραγματευτική πτέρυγα ως δύναμη υπονόμευσης της Ισλαμικής Δημοκρατίας από τα μέσα. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, οι ηγέτες που προώθησαν τη συμφωνία με την Ουάσιγκτον δεν επιδιώκουν απλώς αποκλιμάκωση, αλλά μια σταδιακή αναδιάταξη της εξουσίας που θα αλλοιώσει τον χαρακτήρα του συστήματος που οικοδομήθηκε μετά το 1979.
Οι σκληροπυρηνικοί υποστηρίζουν ότι, αντί να εκδικηθούν τον θάνατο του Χαμενεΐ με κλιμάκωση, οι αρχές «παραδόθηκαν» υπογράφοντας μια συμφωνία που—όπως ισχυρίζονται—παραβιάζει τις εντολές του νέου ανώτατου ηγέτη, Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιου και διαδόχου του εκλιπόντος.
Όμως ο ίδιος ο Μοτζταμπά παραμένει εκτός δημοσιότητας, χωρίς σαφή δημόσια παρουσία ή απευθείας μήνυμα προς την κοινωνία. Αυτή η απουσία λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής φημών, ενισχύοντας τόσο την καχυποψία όσο και τις εσωτερικές θεωρίες συνωμοσίας.
Ενδεικτική είναι η ανάρτηση του ακραίου βουλευτή Μαχμούντ Ναμπαβιάν στο Χ: «Προειδοποίηση προς τον λαό του Ιράν: Έρχεται πραξικόπημα;». Λίγες ημέρες αργότερα, δήλωσε πως «σε αυτές τις στιγμές αποχαιρετισμού… στεκόμαστε απέναντι στο πραξικόπημα», συνδέοντας ευθέως την περίοδο πένθους με ένα κάλεσμα πολιτικής «επαγρύπνησης».
Στο στόχαστρο Πεζεσκιάν, Γαλιμπάφ και Αραγτσί
Με τον νέο ανώτατο ηγέτη να μην εμφανίζεται ενεργά στο προσκήνιο, τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της μεταβατικής περιόδου είναι ο πρόεδρος Πεζεσκιάν, ο πρόεδρος της Βουλής Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γαλιμπάφ και ο υπουργός Εξωτερικών Αραγτσί. Αυτή η ορατότητα, όμως, τους καθιστά και τους βασικούς στόχους.
Ο αναλυτής Αράς Αζίζι ανέφερε στο CNN ότι η απουσία του Μοτζταμπά Χαμενεΐ άφησε χώρο στον Γαλιμπάφ και στους συμμάχους του να ενισχύσουν την επιρροή τους, γεγονός που τροφοδοτεί την κατηγορία πως «σχεδιάζουν πραξικόπημα εναντίον του Μοτζταμπά».
Παράλληλα, μια δεύτερη κατηγορία κυκλοφορεί στους σκληροπυρηνικούς κύκλους: ότι η πολιτική ηγεσία επιχειρεί να αναβαθμίσει θεσμικά το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας, περιορίζοντας την παραδοσιακή βαρύτητα του ανώτατου ηγέτη και του κοινοβουλίου. Αν ισχύει ή όχι, το επιχείρημα αυτό λειτουργεί ως εργαλείο πίεσης και πόλωσης.
Η εύθραυστη εκεχειρία και η επιστροφή της έντασης
Η πολυήμερη τελετή πένθους μετατράπηκε, τελικά, σε επίδειξη δύναμης των πιο σκληρών υποστηρικτών του καθεστώτος. Το αίτημά τους ήταν ξεκάθαρο: εκδίκηση και νέα σύγκρουση, όχι συμφωνίες και «κανονικοποίηση». Η δυναμική αυτή ενισχύθηκε από τις εξελίξεις στα Στενά του Ορμούζ, όπου η εκεχειρία άρχισε να τρίζει μετά από επιθέσεις των Φρουρών της Επανάστασης σε πλοία και απαντητικά αμερικανικά πλήγματα. Οι σκληροπυρηνικοί ζητούν πλέον πλήρη ακύρωση της συμφωνίας, υποστηρίζοντας ότι κάθε διάλογος με την Ουάσιγκτον είναι στρατηγικό λάθος.
Απειλές που ξεπερνούν τα όρια
Η εσωτερική σύγκρουση δεν μένει σε πολιτικές διακηρύξεις. Σε τελετή, ο Μοχαμάντ Αλί Μπακσί, θρησκευτικός τραγουδιστής με δεσμούς με το καθεστώς, εξαπέλυσε ευθεία απειλή κατά του προέδρου: «Αν δεν τηρηθούν οι όροι του ηγέτη… θα είμαστε εμείς, η λεπίδα και ο λαιμός σας». Το γεγονός ότι—σύμφωνα με το CNN—δεν αντιμετώπισε νομικές συνέπειες, τροφοδότησε περαιτέρω την αίσθηση πως οι ακραίες φωνές αποκτούν χώρο και ασυλία.
Οι «υπερεπαναστάτες» και η πίεση για διαρκή σύγκρουση
Οι πιο ακραίοι κύκλοι συνδέονται με το «Τζέμπχε-γιε Παϊντάρι» (Μέτωπο Αντοχής), τους λεγόμενους «υπερεπαναστάτες», που αυτοπροσδιορίζονται ως θεματοφύλακες της κληρονομιάς του 1979. Για αυτούς, κάθε συμβιβασμός με τη Δύση αντιμετωπίζεται ως υπαρξιακή απειλή, όχι ως τακτική επιλογή.
Ωστόσο, αναλυτές εκτιμούν ότι τμήματα της πολιτικής ηγεσίας επιχειρούν να περιορίσουν την επιρροή τους. Ο Χαμιντρεζά Αζίζι από το Γερμανικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων και Ασφάλειας σημείωσε ότι ο Γαλιμπάφ φαίνεται να προσπαθεί να τους παραμερίσει, επειδή η δράση τους είναι «πολύ κοστοβόρα» και η αντιπαλότητα πλέον γίνεται δημόσια όσο η αστάθεια αυξάνεται.
Βαθιές ρήξεις, αλλά κοινός παρονομαστής
Παρά τις οξείες αντιθέσεις και τη ρητορική περί «βελούδινου πραξικοπήματος», ειδικοί εκτιμούν ότι το καθεστώς εξακολουθεί να μοιράζεται έναν κοινό παρονομαστή: την αναζήτηση μιας εξόδου από την κρίση με όρους που θα εξασφαλίζουν άρση κυρώσεων, έλεγχο κρίσιμων θαλάσσιων περασμάτων και διατήρηση της εσωτερικής συνοχής. Όμως η παρατεταμένη απουσία του νέου ανώτατου ηγέτη από το προσκήνιο, η αυξανόμενη επιρροή των Φρουρών της Επανάστασης και η πίεση των «υπερεπαναστατών» κάνουν αυτή την ισορροπία ολοένα πιο ασταθή.
Χαρακτηριστική είναι η ακραία πρόταση του πρώην υπουργού Εξωτερικών και σκληροπυρηνικού πολιτικού Μανουσέχρ Μοτακί, που εισηγήθηκε απαγωγή Αμερικανών στρατιωτών από βάσεις της περιοχής, σε μια δήλωση που δείχνει πόσο εύκολα η εσωτερική αντιπαράθεση μπορεί να μετατραπεί σε εξωτερική κλιμάκωση.
