Ένα βασικό ερώτημα πλανάται πάνω από την Τεχεράνη από την έναρξη των επιθέσεων στον πόλεμο του Ιράν με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ: ποιος βρίσκεται πραγματικά στην εξουσία;
Τυπικά, η απάντηση είναι σαφής. Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ έχει αναλάβει τον ρόλο του ανώτατου ηγέτη μετά τη δολοφονία του πατέρα του, Αλί Χαμενεΐ, την πρώτη ημέρα του πολέμου, στις 28 Φεβρουαρίου. Στο πολιτικό σύστημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η θέση αυτή είναι καθοριστική, καθώς ο ανώτατος ηγέτης έχει τον τελευταίο λόγο σε κρίσιμα ζητήματα όπως ο πόλεμος, η ειρήνη και η στρατηγική κατεύθυνση του κράτους.
Στην πράξη, ωστόσο, η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει χαρακτηρίσει την ηγεσία του Ιράν «διχασμένη», υποστηρίζοντας ότι η Ουάσιγκτον αναμένει από την Τεχεράνη μια «ενιαία πρόταση». Η ανάγκη για ενότητα φαίνεται να απασχολεί και την ίδια την ιρανική ηγεσία, η οποία έστειλε μήνυμα στους πολίτες μέσω κινητών τηλεφώνων, τονίζοντας πως «δεν υπάρχουν σκληροπυρηνικοί ή μετριοπαθείς – υπάρχει ένα έθνος, μία πορεία».
Αόρατος ηγέτης και κενό εξουσίας
Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν έχει εμφανιστεί δημόσια μετά την ανάληψη της εξουσίας. Πέρα από λίγες γραπτές δηλώσεις – μεταξύ αυτών και μία που επιμένει ότι τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν κλειστά – υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία για τον άμεσο έλεγχο που ασκεί.
Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν παραδεχθεί ότι τραυματίστηκε στις πρώτες επιθέσεις, χωρίς να δώσουν λεπτομέρειες. Σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times, ενδέχεται να έχει υποστεί πολλαπλούς τραυματισμούς, ακόμη και στο πρόσωπο, που δυσκολεύουν την ομιλία του.
Η απουσία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Στο ιρανικό σύστημα, η εξουσία δεν είναι μόνο θεσμική αλλά και συμβολική. Ο Αλί Χαμενεΐ καθόριζε την κατεύθυνση μέσω δημόσιων παρεμβάσεων και εμφανίσεων, κάτι που σήμερα απουσιάζει.
Το αποτέλεσμα είναι ένα κενό ερμηνείας: άλλοι θεωρούν ότι ο νέος ηγέτης δεν έχει προλάβει να εδραιώσει την εξουσία του, ενώ άλλοι αμφισβητούν αν είναι σε θέση να ασκήσει ενεργό διοίκηση. Σε κάθε περίπτωση, η λήψη αποφάσεων φαίνεται λιγότερο συγκεντρωτική σε σχέση με το παρελθόν.
Διπλωματία σε δεύτερο πλάνο
Τυπικά, η διπλωματία ανήκει στην κυβέρνηση. Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί συνεχίζει να εκπροσωπεί το Ιράν στις συνομιλίες με τις ΗΠΑ, υπό τον πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν.
Ωστόσο, η στρατηγική δεν φαίνεται να καθορίζεται από τους ίδιους. Το γεγονός ότι επικεφαλής της ιρανικής αντιπροσωπείας είναι ο πρόεδρος της Βουλής Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ ενισχύει τα ερωτήματα για την κατανομή της εξουσίας.
Ο ρόλος του Αραγτσί μοιάζει περισσότερο εκτελεστικός παρά καθοδηγητικός, κάτι που φάνηκε και από την αντιφατική στάση σχετικά με τα Στενά του Ορμούζ. Από την πλευρά του, ο Πεζεσκιάν ευθυγραμμίζεται με τη γενική γραμμή του καθεστώτος, χωρίς να προωθεί δική του πολιτική.
Η αναβολή του δεύτερου γύρου συνομιλιών με τις ΗΠΑ στο Ισλαμαμπάντ επιβεβαιώνει ότι, ακόμη και όταν οι δίαυλοι είναι ανοιχτοί, το σύστημα δυσκολεύεται να καταλήξει σε σαφείς αποφάσεις.
Ο αυξανόμενος ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης
Κρίσιμες αποφάσεις, όπως ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ, βρίσκονται στα χέρια των Φρουρών της Επανάστασης, υπό τον Αχμάντ Βαχιντί, και όχι της διπλωματικής ηγεσίας.
Έτσι, η πραγματική ισχύς φαίνεται να συγκεντρώνεται σε δομές που λειτουργούν μακριά από τη δημόσια σφαίρα. Σε αντίθεση με παλαιότερες κρίσεις, δεν υπάρχει ένα πρόσωπο που να χαράσσει ξεκάθαρα τη στρατηγική. Αντίθετα, παρατηρείται ένα μοτίβο όπου οι ενέργειες προηγούνται και τα μηνύματα ακολουθούν – όχι πάντα με συνοχή.
Οι κινήσεις των Φρουρών της Επανάστασης, είτε στα Στενά του Ορμούζ είτε σε στρατιωτικές επιχειρήσεις στον Κόλπο, φαίνεται να καθορίζουν τον ρυθμό της κρίσης, με την πολιτική και τη διπλωματία να ακολουθούν.
Ο ρόλος-κλειδί του Γκαλιμπάφ
Μέσα σε αυτό το θολό τοπίο, ο Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ αναδεικνύεται σε μία από τις πιο ορατές φιγούρες. Πρώην διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης και νυν πρόεδρος της Βουλής, έχει ενεργό ρόλο στις διαπραγματεύσεις και στη δημόσια ρητορική.
Ωστόσο, η θέση του παραμένει εύθραυστη. Παρά το γεγονός ότι δηλώνει πως ενεργεί σύμφωνα με τις επιθυμίες του ανώτατου ηγέτη, δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία άμεσου συντονισμού. Την ίδια στιγμή, οι σκληροπυρηνικές φωνές εντός του συστήματος ενισχύονται, παρουσιάζοντας τις διαπραγματεύσεις ως ένδειξη αδυναμίας.
Ένα σύστημα που λειτουργεί χωρίς σαφή κατεύθυνση
Συνολικά, η εικόνα που προκύπτει είναι ενός συστήματος που συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά χωρίς ξεκάθαρη και ενιαία καθοδήγηση.
Η εξουσία του ανώτατου ηγέτη υφίσταται θεσμικά, αλλά δεν ασκείται εμφανώς. Η προεδρία ευθυγραμμίζεται, χωρίς να ηγείται. Η διπλωματία είναι ενεργή, αλλά όχι καθοριστική. Ο στρατός κρατά κρίσιμους μοχλούς ισχύος, χωρίς όμως σαφή δημόσιο σχεδιαστή.
Δεν πρόκειται για κατάρρευση. Η Ισλαμική Δημοκρατία παραμένει όρθια. Ωστόσο, αποκαλύπτεται μια βαθύτερη αδυναμία: η δυσκολία μετατροπής της ισχύος – όπως ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ – σε συνεκτική στρατηγική σε μια περίοδο έντονης πίεσης.
Προς το παρόν, το σύστημα διατηρεί τον έλεγχο και αποφεύγει μια εμφανή κρίση. Όμως, ολοένα και περισσότερο τίθεται το ερώτημα: υπάρχει πραγματική συνοχή ή απλώς η εικόνα της;
