Νέα δεδομένα στις κληρονομιές φέρνει από την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 2026 ο νόμος 5303/2026, ο οποίος αλλάζει σημαντικά τους κανόνες για τα χρέη του αποβιώσαντος, τη νόμιμη μοίρα, τα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου και τις συμφωνίες που μπορούν να γίνουν πριν από τον θάνατο.
Η ημερομηνία αυτή αποτελεί το βασικό ορόσημο για την εφαρμογή του νέου κληρονομικού δικαίου. Οι περισσότερες ρυθμίσεις αφορούν κληρονομικές σχέσεις προσώπων που αποβιώνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά. Για όσους έχουν αποβιώσει νωρίτερα, εξακολουθεί κατά κανόνα να εφαρμόζεται το προηγούμενο καθεστώς, αν και προβλέπονται ορισμένες εξαιρέσεις σχετικά με τη διανομή της κληρονομίας, τα κληρονομητήρια και τις αδημοσίευτες ιδιόγραφες διαθήκες.
Οι αλλαγές επηρεάζουν τόσο τον τρόπο με τον οποίο μοιράζεται η περιουσία όσο και την ευθύνη για τα χρέη που τη συνοδεύουν. Παράλληλα, δίνεται μεγαλύτερη ευελιξία στον οικογενειακό προγραμματισμό, καθώς πλέον θα μπορούν να γίνονται συγκεκριμένες συμφωνίες πριν από τον θάνατο.
Κληρονομιές και χρέη: Περιορίζεται η ευθύνη των κληρονόμων
Η σημαντικότερη αλλαγή αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες μια κληρονομιά περιλαμβάνει όχι μόνο ακίνητα, καταθέσεις ή άλλα περιουσιακά στοιχεία, αλλά και δάνεια, οφειλές προς την Εφορία ή χρέη προς ιδιώτες.
Με το νέο πλαίσιο, ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον αυτομάτως με την προσωπική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας. Οι δανειστές θα μπορούν καταρχήν να στραφούν μέχρι την αξία της περιουσίας που κληρονομήθηκε. Αυτό σημαίνει ότι, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, δεν θα μπορούν να διεκδικήσουν το σπίτι, τις καταθέσεις ή άλλα περιουσιακά στοιχεία που ανήκαν ήδη στον κληρονόμο.
Η προστασία αυτή, ωστόσο, δεν παρέχεται χωρίς όρους. Ο κληρονόμος μπορεί να χάσει τον περιορισμό της ευθύνης εάν διαχειριστεί την κληρονομία σαν να ήταν αποκλειστικά δική του ή διαθέσει περιουσιακά στοιχεία κατά παράβαση των νέων κανόνων. Για τον λόγο αυτό απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στις κινήσεις που γίνονται μετά την αποδοχή της κληρονομίας.
Παράλληλα, προβλέπεται η δυνατότητα δικαστικής εκκαθάρισης. Μέσω αυτής, η κληρονομιαία περιουσία και τα χρέη της αντιμετωπίζονται ως χωριστό σύνολο, ώστε να ικανοποιούνται οι πιστωτές χωρίς να συγχέονται με την προσωπική περιουσία του κληρονόμου.
Ενισχύονται τα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου
Σημαντικές αλλαγές επέρχονται και στη διανομή της κληρονομίας όταν δεν υπάρχει διαθήκη. Ο επιζών σύζυγος, όταν κληρονομεί μαζί με ένα παιδί, θα λαμβάνει το ένα τρίτο της κληρονομίας, αντί για το ένα τέταρτο που ίσχυε μέχρι σήμερα.
Όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, το ποσοστό του επιζώντος συζύγου παραμένει στο ένα τέταρτο. Παράλληλα, θεσπίζεται δικαίωμα αποκλειστικής και χωρίς αντάλλαγμα χρήσης της κύριας κατοικίας του ζευγαριού για ένα έτος μετά τον θάνατο. Η ρύθμιση έχει ως στόχο να αποτρέψει την άμεση απώλεια της κατοικίας και να προσφέρει ένα μεταβατικό διάστημα στον επιζώντα σύζυγο.
Περιορισμένη προστασία παρέχεται και στο πρόσωπο που συζούσε με τον αποβιώσαντα σε ελεύθερη ένωση, χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης. Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μπορεί να αποκτήσει δικαίωμα χρήσης της κοινής κατοικίας για έναν χρόνο.
Το πρόσωπο αυτό μπορεί να κληρονομήσει ολόκληρη την περιουσία μόνο εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που προηγείται στην κληρονομική διαδοχή. Σε κάθε περίπτωση, το σχετικό δικαίωμα θα πρέπει να πιστοποιηθεί δικαστικά.
Επιπλέον, χρηματική παροχή από την κληρονομία μπορεί να διεκδικήσει και πρόσωπο που φρόντιζε ουσιαστικά και χωρίς αμοιβή τον αποβιώσαντα για τουλάχιστον έξι μήνες μέσα στην τελευταία τριετία της ζωής του.
Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική απαίτηση
Μία από τις πιο ουσιαστικές αλλαγές αφορά τη νόμιμη μοίρα. Τα παιδιά, οι γονείς και ο επιζών σύζυγος που δικαιούνται νόμιμη μοίρα δεν θα αποκτούν πλέον αυτομάτως ποσοστό συγκυριότητας στα ακίνητα και στα υπόλοιπα περιουσιακά στοιχεία.
Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική απαίτηση απέναντι στον κληρονόμο. Το ποσό θα αντιστοιχεί στο μισό της μερίδας που θα λάμβανε ο δικαιούχος εάν δεν υπήρχε διαθήκη.
Με αυτόν τον τρόπο περιορίζονται οι αναγκαστικές συγκυριότητες, οι οποίες συχνά προκαλούν μακροχρόνιες οικογενειακές διαφωνίες και δικαστικές διενέξεις. Ωστόσο, η νέα ρύθμιση μεταφέρει το βάρος στον ακριβή προσδιορισμό της αξίας της κληρονομίας και στην εξεύρεση των χρημάτων που απαιτούνται για την αποζημίωση του δικαιούχου.
Ιδιαίτερα σύνθετες μπορεί να είναι οι περιπτώσεις στις οποίες η κληρονομία αποτελείται κυρίως από ακίνητα ή από περιουσιακά στοιχεία που δεν μπορούν εύκολα να ρευστοποιηθούν.
Κληρονομικές συμφωνίες πριν από τον θάνατο
Από την έναρξη ισχύος του νέου νόμου επιτρέπονται για πρώτη φορά οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου. Μέσω συμβολαιογραφικού εγγράφου, ο ιδιοκτήτης μιας περιουσίας θα μπορεί να συμφωνεί εκ των προτέρων ποιος θα είναι ο κληρονόμος ή ποιος θα λάβει συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο.
Σε αντίθεση με μια συνηθισμένη διαθήκη, οι βασικοί όροι της συμφωνίας δεν θα μπορούν να ανακληθούν μονομερώς. Η ρύθμιση μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη για οικογενειακές επιχειρήσεις, ακίνητα και περιουσίες που περιλαμβάνουν περισσότερους συνιδιοκτήτες. Έτσι, η διαδοχή μπορεί να οργανωθεί εγκαίρως και να περιοριστούν οι μελλοντικές συγκρούσεις.
Παράλληλα, επιτρέπεται η εκ των προτέρων παραίτηση από ολόκληρη την κληρονομία, από μέρος της ή μόνο από τη νόμιμη μοίρα. Η παραίτηση μπορεί να γίνει με ή χωρίς αντάλλαγμα, αλλά απαιτεί την αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων ενώπιον συμβολαιογράφου.
Εμπλοκές στην εφαρμογή των νέων κανόνων για τις διαθήκες
Η πρεμιέρα του νέου πλαισίου συνοδεύεται, πάντως, από ένα πρακτικό πρόβλημα. Ο Συμβολαιογραφικός Σύλλογος Εφετείων Αθηνών, Πειραιώς, Αιγαίου και Δωδεκανήσου έχει παρατείνει έως τις 30 Σεπτεμβρίου την αποχή των μελών του από τη δημοσίευση όλων των διαθηκών.
Έτσι, ενώ τίθενται σε εφαρμογή οι νέοι κανόνες και ενεργοποιείται η διαδικασία πιστοποίησης των συμβολαιογράφων για την κήρυξη ιδιόγραφων διαθηκών ως κυρίων, αρκετές υποθέσεις στις συγκεκριμένες περιοχές ενδέχεται να παραμείνουν προσωρινά σε αναμονή.
Συνολικά, οι νέες ρυθμίσεις για τις κληρονομιές αλλάζουν τον τρόπο αντιμετώπισης των χρεών, ενισχύουν ορισμένα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου και μετατρέπουν τη νόμιμη μοίρα σε χρηματική αξίωση. Παράλληλα, επιτρέπουν μεγαλύτερο προγραμματισμό πριν από τον θάνατο, αλλά απαιτούν προσεκτικό νομικό και συμβολαιογραφικό σχεδιασμό, ώστε οι νέες δυνατότητες να αξιοποιούνται χωρίς να δημιουργούνται πρόσθετες διαφορές.
