Η κρίση στη Μέση Ανατολή από την έναρξή της δημιούργησε ανησυχία για πιθανές ανατιμήσεις στην ενέργεια και σε βασικά αγαθά. Ωστόσο η ελληνική αγορά εμφανίζεται σήμερα πιο προετοιμασμένη σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, ενώ η κυβέρνηση έχει ήδη ενεργοποιήσει παρεμβάσεις με στόχο να συγκρατηθούν οι τιμές και να περιοριστεί η επιβάρυνση για τα νοικοκυριά. Κεντρικό εργαλείο αποτελεί η επιβολή πλαφόν σε κρίσιμους τομείς, όπως η ενέργεια αλλά και βασικές κατηγορίες τροφίμων. Μέσω αυτών των μηχανισμών επιχειρείται να αποτραπεί η άμεση μεταφορά πιθανών αυξήσεων στο ράφι και στην «τσέπη» του καταναλωτή.
Στο πλαίσιο αυτό, με πράξη νομοθετικού περιεχομένου η κυβέρνηση έθεσε σε εφαρμογή έκτακτα μέτρα για την αγορά καυσίμων και βασικών αγαθών, με στόχο την αποτροπή φαινομένων αισχροκέρδειας εν μέσω διεθνών αναταράξεων. Σε δηλώσεις του, ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος υπογράμμισε πρόσφατα ότι η διεθνής αβεβαιότητα επιβαρύνει την οικονομία και αυξάνει τις πιέσεις στην εφοδιαστική αλυσίδα, γεγονός που ενισχύει τις πληθωριστικές πιέσεις, ιδιαίτερα στα βασικά είδη. Όπως ανέφερε, το υπουργείο έχει ήδη εντείνει τους ελέγχους, πραγματοποιώντας περίπου 1.500 ελέγχους σε πρατήρια καυσίμων. Επίσης, στο πλαίσιο της πράξης νομοθετικού περιεχομένου επιβάλλεται πλαφόν στα περιθώρια κέρδους για βασικά είδη διαβίωσης και τρόφιμα. Σύμφωνα με τον υπουργό, από την έναρξη ισχύος του μέτρου κανένα προϊόν δεν θα μπορεί να πωλείται με μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους από αυτό που ίσχυε το 2025. Το μέτρο θα ισχύσει έως τις 30 Ιουνίου, οπότε και θα αξιολογηθεί, εκ νέου, σε ποια προϊόντα θα συνεχιστεί.
Τα πρόστιμα για παραβάσεις φτάνουν έως τα 5 εκατομμύρια ευρώ και το μέτρο αφορά το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ, τη βιομηχανία και τις εταιρείες διακίνησης προϊόντων. «Είναι ένα αυστηρό μέτρο, αλλά οι συνθήκες το καθιστούν δίκαιο», ανέφερε ο κ. Θεοδωρικάκος, καλώντας την επιχειρηματικότητα να επιδείξει κοινωνική ευθύνη. «Το κέρδος είναι θεμιτό, η αισχροκέρδεια όχι», σημείωσε.
Με αφορμή τα νέα μέτρα της κυβέρνησης για την αντιμετώπιση πιθανών ανατιμήσεων λόγω των διεθνών εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, η Ένωση Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ) εξέδωσε ανακοίνωση επιβεβαιώνοντας ότι τα μέλη της «βρίσκονται σταθερά στο πλευρό των ελληνικών νοικοκυριών, τόσο διαχρονικά όσο και σε έκτακτες περιόδους διεθνούς αβεβαιότητας, συγκρατώντας τις τιμές προς όφελος των Ελλήνων καταναλωτών».
Όπως αναφέρεται μεταξύ άλλων, «η εμπειρία των τελευταίων ετών και τα γρήγορα αντανακλαστικά του κλάδου σε περιόδους έντονων γεωπολιτικών κρίσεων και οικονομικών πιέσεων, δείχνουν πως ανεξάρτητα από την επιβολή οριζόντιων μέτρων από την Πολιτεία, τα σούπερ μάρκετ λειτουργούν καθημερινά με διαφάνεια, υπευθυνότητα, φροντίδα και σεβασμό απέναντι στους εκατομμύρια Έλληνες καταναλωτές που εξυπηρετούν σε κάθε μεριά της χώρας».
Η ΕΣΕ επικαλείται στοιχεία του ΙΕΛΚΑ, βάσει των οποίων ο μέσος όρος του πληθωρισμού στα σούπερ μάρκετ διαμορφώθηκε στο 1,29% το 2025, παρά την κατάργηση του πλαφόν στο περιθώριο μεικτού κέρδους τον Ιούλιο του ίδιου έτους. Το χαμηλό αυτό ποσοστό αποδεικνύει, σύμφωνα με την ΕΣΕ, πως «τόσο ο υγιής ανταγωνισμός, όσο και η ομαλή λειτουργία της αγοράς, συγκρατούν χαμηλά τις τιμές, με τα οφέλη να είναι άμεσα και απτά για τους πολίτες – καταναλωτές».
Αλλαγή ψυχολογίας όλων των εμπλεκομένων στην αγορά
Πώς επηρεάζει όμως η κρίση στην Μέση Ανατολή την αγορά και τον Έλληνα καταναλωτή; Όπως εξηγεί μιλώντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο Γεώργιος Μπάλτας Καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών «ενώ η Ελλάδα δεν εισάγει καύσιμα από το Ιράν, εμπορεύματα όπως το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο τιμολογούνται σε διεθνείς αγορές. Όταν ένα στρατηγικό σημείο του δικτύου εφοδιασμού διαταράσσεται, η αναστάτωση διαχέεται διεθνώς. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η μεσανατολική σύρραξη έχει ήδη οδηγήσει στην αναστολή περίπου του ενός πέμπτου της παγκόσμιας παραγωγής καυσίμων και οι αγορές έχουν ήδη αντιδράσει ανάλογα».
Είναι λοιπόν προβλέψιμο, σύμφωνα με τον κ. Μπάλτα, ότι η πρώτη και ταχύτερη επίπτωση της μεσανατολικής σύρραξης στον Έλληνα καταναλωτή είναι οι ανατιμήσεις των καυσίμων. Ενώ η άνοδος των τιμών πετρελαίου είναι ως τώρα συγκρίσιμη με εκείνες που προκάλεσαν προηγούμενες μεσανατολικές κρίσεις, η επίπτωση στις τιμές φυσικού αερίου είναι πιο έντονη. «Αυτό έχει συνέπειες για την ηλεκτροπαραγωγή και τη θέρμανση, δεδομένου ότι το φυσικό αέριο είναι σημαντικός παράγοντας στο ενεργειακό μείγμα. Επισημαίνεται ωστόσο ότι οι τιμές της ενέργειες παρουσιάζουν διαχρονικά έντονες διακυμάνσεις, με απότομη άνοδο και πτώση. Επομένως, ενδέχεται να επιστρέψουν γρήγορα στα προ σύρραξης επίπεδα, εάν αυτή σταματήσει εγκαίρως» σημειώνει.
Η επίπτωση της σύρραξης στο κόστος των τροφίμων έρχεται με καθυστέρηση, αλλά μπορεί να αποδειχθεί τελικά πιο επίμονη από τις αυξήσεις του ενεργειακού κόστους, σύμφωνα με τον κ. Μπάλτα. Όπως αναφέρει, υπάρχουν τρεις βασικοί δίαυλοι μετάδοσης της ιρανικής κρίσης στις αγορές τροφίμων.
Ο πρώτος είναι το μεταφορικό κόστος. Ναύλα και ασφάλιστρα αυξάνονται προσθέτοντας σημαντικό κόστος στις μεταφορές, το οποίο εντέλει ενσωματώνεται στις τιμές των εμπορευμάτων.
Ο δεύτερος δίαυλος μετάδοσης είναι το υψηλότερο ενεργειακό κόστος που επηρεάζει καθοριστικά την αγροτική και βιομηχανική παραγωγή και ταυτόχρονα καθιστά τις μεταφορές των τροφίμων ακριβότερες σε κάθε κρίκο της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Ο τρίτος δίαυλος μετάδοσης της κρίσης είναι τα λιπάσματα και συναφείς εισροές στην αγροτική παραγωγή. Άνοδος των τιμών τους θα μπορούσε να προκαλέσει μειωμένες αποδόσεις καλλιεργειών, υψηλότερο κόστος παραγωγής αγροτικών προϊόντων και επακόλουθη άνοδο στις τιμές τροφίμων για τον καταναλωτή.
Σύμφωνα με τον κ. Μπάλτα, αυτά τα τρία κανάλια μετάδοσης της κρίσης στα τρόφιμα βρίσκουν τον Έλληνα καταναλωτή σε ένα ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον, με τις μεγάλες συσσωρευτικές ανατιμήσεις της περιόδου 2021-2025 να έχουν ήδη σχηματίσει υψηλές τιμές που πιέζουν έντονα τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς.
«Οι προβλέψεις για την πορεία της σύρραξης είναι επισφαλείς και υπερβαίνουν τον σκοπό της συζήτησης μας. Το μόνο βέβαιο είναι ότι το μέγεθος των επιπτώσεων στον καταναλωτή και την ακρίβεια εξαρτάται κυρίως από τη διάρκεια της σύρραξης» τονίζει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Μπάλτας και συμπληρώνει: «Εάν απλουστεύσουμε σκόπιμα μία σύνθετη κατάσταση, διακρίνουμε δύο σενάρια: το καλό και το κακό. Στο καλό σενάριο έχουμε μία ταχεία αποκλιμάκωση σε διάστημα εβδομάδων, με επιπτώσεις αισθητές, αλλά προσωρινές και αντιστρέψιμες. Τα καύσιμα σταδιακά επιστρέφουν στις προ σύρραξης τιμές τους, οι οποίες πρέπει να σημειωθεί ότι ήταν σχετικά χαμηλές. Οι τιμές των καταναλωτικών αγαθών αυξάνονται λίγο, αλλά σύντομα σταθεροποιούνται ή επανέρχονται στα προ ιρανικής κρίσης επίπεδα. Στο κακό σενάριο, έχουμε μία παρατεταμένη σύρραξη με σοβαρότερες επιπτώσεις. Στο δυσμενές σενάριο, το ενεργειακό κόστος ανέρχεται και παραμένει σε πολύ υψηλά επίπεδα, καθιστώντας εξαιρετικά ακριβή υπόθεση τις μετακινήσεις και τη θέρμανση για τους καταναλωτές. Οι τρεις δίαυλοι που αναφέραμε πριν μεταδίδουν την κρίση στις αγορές τροφίμων. Σταδιακά επηρεάζονται όλοι οι κλάδοι που αφορούν τους καταναλωτές, καθώς το αυξημένο κόστος παραγωγής και λειτουργίας των επιχειρήσεων προκαλεί μεγάλες αλυσιδωτές ανατιμήσεις που διαχέονται στην ελληνική οικονομία».
Εστιάζοντας στον ρόλο του ψυχολογικού παράγοντα, σημειώνει ότι «είναι στην πράξη περισσότερο πρωταγωνιστικός από όσο συνήθως νομίζουμε».
Όπως εξηγεί «μία παρατεταμένη και διευρυμένη σύρραξη αλλάζει την ψυχολογία όλων των εμπλεκομένων στην αγορά και προκαλεί διάφορες παρενέργειες. Για παράδειγμα, η ανησυχία για επάρκεια αγαθών ή για μεγάλες επικείμενες ανατιμήσεις οδηγεί καταναλωτές σε προληπτικές αγορές που θα λειτουργήσουν, εν μέρει, ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Επίσης, η διάχυτη αβεβαιότητα διαμορφώνει μία περισσότερο επιφυλακτική καταναλωτική συμπεριφορά, η οποία στοχεύει στην προστασία των διαθέσιμων πόρων και στη μείωση δαπανών, σε μία προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου. Σε άλλες περιπτώσεις, παράγοντες της αγοράς μπορεί να παρασυρθούν από υπερβολική ανησυχία και να αναστείλουν επενδύσεις ή επιχειρηματικές κινήσεις. Τέτοιες ψυχολογικές αντιδράσεις από την πλευρά των επιχειρήσεων διευρύνουν το οικονομικό αποτύπωμα της κρίσης. Τέλος, γνωρίζουμε ότι οι μεγάλες κρίσεις μπορούν να προκαλέσουν κερδοσκοπική ψυχολογία και οπορτουνιστικές συμπεριφορές. Για τον λόγο αυτόν, χρειάζεται αυτοσυγκράτηση, ψυχραιμία και θεσμική επιστασία της αγοράς, ώστε οι συνέπειες της μεσανατολικής σύρραξης να μην πολλαπλασιαστούν από τον ψυχολογικό παράγοντα στο εσωτερικό της χώρας».
Το νέο προφίλ του Έλληνα καταναλωτή
Την ίδια στιγμή, οι παρεμβάσεις της πολιτείας θεωρούνται κρίσιμες, καθώς το διαθέσιμο εισόδημα των ελληνικών νοικοκυριών έχει ήδη πιεστεί τα τελευταία χρόνια από τον υψηλό πληθωρισμό. Η περίοδος των μεγάλων αυξήσεων σε τρόφιμα και ενέργεια άφησε ισχυρό αποτύπωμα στις καταναλωτικές συνήθειες, διαμορφώνοντας ένα διαφορετικό προφίλ για τον Έλληνα καταναλωτή. Συγκεκριμένα, οι αγορές χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη προσοχή και συγκράτηση. Οι καταναλωτές συγκρίνουν συστηματικά τιμές, στρέφονται συχνότερα σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας και αναζητούν προσφορές πριν προχωρήσουν σε αγορές. Παράλληλα, η κατανάλωση σε ορισμένες κατηγορίες μη βασικών αγαθών έχει περιοριστεί, καθώς προτεραιότητα δίνεται στις βασικές ανάγκες του νοικοκυριού. Ιδιαίτερα στον τομέα των τροφίμων, η συμπεριφορά έχει αλλάξει αισθητά. Τα ελληνικά νοικοκυριά οργανώνουν περισσότερο τις αγορές τους, αποφεύγουν τις σπατάλες και επιλέγουν προϊόντα με βάση την τιμή αλλά και την ποσότητα. Οι αλυσίδες σούπερ μάρκετ καταγράφουν αυξημένη ζήτηση σε οικονομικότερες επιλογές, γεγονός που επιβεβαιώνει τη στροφή προς πιο «συντηρητικά» καταναλωτικά πρότυπα.
Σύμφωνα με έρευνα της Circana με τίτλο «Καταναλωτικές τάσεις στην Ελλάδα: Οικονομική πίεση, νέες συνήθειες, νέες ευκαιρίες», η οποία παρουσιάστηκε πρόσφατα σε εκδήλωση του Ινστιτούτου Πωλήσεων Ελλάδος, οι καταναλωτές βρίσκονται σε αβεβαιότητα, εμφανίζονται ιδιαίτερα προσεκτικοί στις δαπάνες τους και στρέφονται περισσότερο σε βασικά αγαθά και οικονομικότερες επιλογές. Αναλυτικότερα, μόλις 1 στους 5 καταναλωτές αισθάνεται οικονομικά ασφαλής, ενώ περίπου το 25% των νοικοκυριών δηλώνει ότι δυσκολεύεται να καλύψει τις μηνιαίες υποχρεώσεις του. Παράλληλα, μόνο οι μισοί εργαζόμενοι δηλώνουν ότι αισθάνονται ασφάλεια για τη δουλειά τους, στοιχείο που επηρεάζει άμεσα την καταναλωτική συμπεριφορά.
Η οικονομική πίεση οδηγεί σε πιο προσεκτικές αγοραστικές επιλογές. Σύμφωνα με την έρευνα, το 60% των καταναλωτών δηλώνει ότι αγοράζει προϊόντα κυρίως όταν βρίσκονται σε προσφορά, ενώ το 43% στρέφεται περισσότερο σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας ως οικονομικότερη λύση. Το 57% έχει περιορίσει τις αγορές μη αναγκαίων, το 52% συγκρίνει τιμές και αγοράζει συνήθως τη φθηνότερη μάρκα, το 29% αγοράζει μικρότερες ποσότητες ή λιγότερο συχνά, το 21% έχει σταματήσει την αγορά συγκεκριμένων προϊόντων και ένα 10% δηλώνει ότι αγοράζει περισσότερο κατεψυγμένα αντί για φρέσκα.
Παράλληλα, καταγράφεται σημαντική μεταβολή στις συνήθειες κατανάλωσης εκτός σπιτιού. Το 84% των καταναλωτών δηλώνει ότι έχει περιορίσει τη δαπάνη για φαγητό ή διασκέδαση εκτός σπιτιού, καθώς και για ρούχα, παπούτσια ή αξεσουάρ, ενώ η συχνότητα εξόδων διαμορφώνεται κατά μέσο όρο σε περίπου 5,9 ημέρες τον μήνα, καθώς η διασκέδαση παραμένει ανάγκη αλλά το κόστος την περιορίζει. Στις προτιμήσεις εξόδου, εστιατόρια και ταβέρνες έχουν το 60%, καφέ και μπαρ 50%, ταξίδια και εκδρομές 46%.
Ταυτόχρονα, παρά την πίεση, η έρευνα εντοπίζει ευκαιρίες για τις εταιρείες, όπως η ανάπτυξη private label, η έμφαση σε «value προϊόντα», οι προσφορές, οι προωθητικές ενέργειες και οι λύσεις που διευκολύνουν την κατανάλωση στο σπίτι. Δηλαδή, οι εταιρείες που προσαρμόζονται στη λογική «value for money» μπορούν να κερδίσουν μερίδιο αγοράς.
Οι εξελίξεις αυτές διαμορφώνουν, σύμφωνα με την Circana, ένα νέο τοπίο στη λιανική αγορά, όπου η σχέση ποιότητας-τιμής, οι προωθητικές ενέργειες και οι οικονομικές επιλογές, αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία για τους καταναλωτές.
