Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) είναι ένα ξενικό, ιδιαίτερα επιθετικό ψάρι που πέρασε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και τα τελευταία χρόνια έχει εγκαταστήσει σταθερούς πληθυσμούς σε πολλές περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένων και των ελληνικών θαλάσσιων υδάτων.
Η παρουσία του λαγοκέφαλου δεν είναι απλώς ένα ακόμη «περίεργο» εύρημα για ψαράδες και λουόμενους: συνδέεται με σοβαρές οικολογικές επιπτώσεις, αλλά και με πραγματικούς κινδύνους για τη δημόσια υγεία, είτε μέσω δηλητηρίασης μετά από κατανάλωση είτε μέσω τραυματισμών από δαγκώματα.
Αναγνωρίζεται σχετικά εύκολα: διαθέτει πολύ κοφτερά, συγχωνευμένα δόντια/σιαγόνες (σαν «ράμφος»), ασημόγκριζη ράχη με μαύρες κηλίδες και μια χαρακτηριστική ασημένια πλευρική ζώνη. Στην Ελλάδα καταγράφηκε για πρώτη φορά το 2005, όμως έκτοτε η εξάπλωσή του έχει ενισχυθεί. Ως αδηφάγο αρπακτικό, δείχνει ιδιαίτερη προτίμηση στα κεφαλόποδα, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει άμεσα πληθυσμούς εμπορικών ειδών όπως καλαμάρια, σουπιές και χταπόδια, με συνέπειες τόσο για τα οικοσυστήματα όσο και για την αλιεία.
Σύμφωνα με ενημερωτικό δελτίο του ΕΟΔΥ, όπως παρουσιάζεται από τον Γεώργιο Δουγά (κτηνίατρο PhD, μεταδιδακτορικό ερευνητή ΕΚΠΑ και προϊστάμενο του Τμήματος Ζωοανθρωπονόσων – ΕΟΔΥ), στη διεθνή βιβλιογραφία υπάρχει συγκεντρωτική καταγραφή περιστατικών υγείας από εισβολικά pufferfish στην Ανατολική Μεσόγειο για την περίοδο 2004–2023. Εκεί αναφέρονται 28 σωματικές επιθέσεις/δαγκώματα και τουλάχιστον 170 περιστατικά δηλητηρίασης, εκ των οποίων 143 μη θανατηφόρα και 27 θανατηφόρα. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν ότι ο λαγοκέφαλος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται επιπόλαια.
Λαγοκέφαλος και δημόσια υγεία: Οι δύο βασικοί κίνδυνοι
Από πλευράς δημόσιας υγείας, είναι κρίσιμο να γίνεται ξεκάθαρη διάκριση ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς κινδύνους που συνδέονται με τον λαγοκέφαλο:
1) Δηλητηρίαση από τετροδοτοξίνη (TTX): σχετίζεται με την κατανάλωση του ψαριού και όχι με το δάγκωμα.
2) Τραυματισμός από δήγμα: αφορά τη μηχανική κάκωση που προκαλούν τα εξαιρετικά κοφτερά δόντια/σιαγόνες του, με κίνδυνο αιμορραγίας, απώλειας ιστού και επιμόλυνσης του τραύματος.
Η διάκριση είναι ουσιαστική γιατί η αντιμετώπιση, η επικινδυνότητα και τα βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν διαφέρουν σημαντικά.
Δήγματα λαγοκέφαλου: Τι να κάνετε άμεσα και γιατί δεν πρέπει να καθυστερήσετε
Το δάγκωμα από λαγοκέφαλο μπορεί να προκαλέσει βαθιά, «καθαρά» αλλά σοβαρά τραύματα, λόγω της ισχυρής γνάθου και των δοντιών που λειτουργούν σαν λεπίδα. Ακόμη κι αν το τραύμα φαίνεται αρχικά μικρό, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως δυνητικά σοβαρό.
Η αρχική αντιμετώπιση περιλαμβάνει:
– Τοπική αντισηψία του σημείου.
– Αιμόσταση (πίεση/έλεγχος αιμορραγίας).
– Αποστειρωμένη κάλυψη του τραύματος.
Στη συνέχεια, είναι απαραίτητο να αναζητηθεί το συντομότερο ιατρική βοήθεια για κλινική εκτίμηση και οδηγίες, με ιδιαίτερη έμφαση στην προφύλαξη κατά του τετάνου. Το δήγμα λαγοκέφαλου μπορεί πρακτικά να αντιμετωπίζεται ως ρυπαρό ή σοβαρό τραύμα, ιδίως όταν είναι βαθύ, διατιτραίνον ή συνοδεύεται από απώλεια ιστού.
Ο θεράπων ιατρός θα αξιολογήσει επίσης αν απαιτείται αντιμικροβιακή αγωγή, ανάλογα με:
– τη φύση και το βάθος του τραύματος,
– τη θέση του δήγματος,
– ατομικούς παράγοντες κινδύνου (π.χ. ανοσοκαταστολή, σακχαρώδης διαβήτης).
Όταν κρίνεται απαραίτητη εμπειρική κάλυψη, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όχι μόνο οι συνήθεις μικροοργανισμοί του δέρματος, αλλά και θαλάσσιοι Gram-αρνητικοί μικροοργανισμοί, όπως Vibrio spp., Aeromonas spp., Shewanella algae, Photobacterium damselae και Pseudomonas spp.
Δηλητηρίαση από τετροδοτοξίνη: Γιατί η κατανάλωση λαγοκέφαλου είναι εξαιρετικά επικίνδυνη
Τα αλιευτικά προϊόντα από δηλητηριώδη ψάρια της οικογένειας Tetraodontidae (στην οποία ανήκει ο λαγοκέφαλος) δεν επιτρέπεται να διατίθενται στην αγορά. Ο λόγος είναι η τετροδοτοξίνη, μια ισχυρή νευροτοξίνη που δεν καταστρέφεται επαρκώς με μαγείρεμα ή ψήσιμο. Επιπλέον, δεν υπάρχει ειδικό αντίδοτο, γεγονός που κάνει την έγκαιρη αναγνώριση και την άμεση ιατρική αντιμετώπιση ακόμη πιο σημαντικές.
Τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν γρήγορα, συνήθως μέσα σε λίγα λεπτά έως λίγες ώρες μετά την κατανάλωση. Στα πρώιμα συμπτώματα περιλαμβάνονται:
– μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα γύρω από το στόμα, στα χείλη, στη γλώσσα ή στο πρόσωπο,
– ναυτία, έμετος, κοιλιακό άλγος, διάρροια.
Μπορεί επίσης να εμφανιστούν:
– ζάλη, κεφαλαλγία, εφίδρωση, αδυναμία και έντονη κακουχία,
– παραισθησίες στα άκρα,
– αστάθεια/αταξία, δυσκολία στη βάδιση,
– δυσαρθρία και δυσκολία στην κατάποση.
Ιδιαίτερα σημαντικό: η κατανάλωση λαγοκέφαλου, ακόμη και χωρίς άμεσα συμπτώματα, αντιμετωπίζεται ως πιθανή σοβαρή δηλητηρίαση. Δεν περιμένουμε να «δούμε πώς θα πάει». Απαιτείται άμεση επικοινωνία με το Κέντρο Δηλητηριάσεων/ΕΚΑΒ και γρήγορη διακομιδή για νοσοκομειακή εκτίμηση και παρακολούθηση. Όσοι ξεπερνούν την οξεία φάση συχνά ανακάμπτουν με υποστηρικτική θεραπεία, καθώς η τοξίνη απομακρύνεται με τον χρόνο—όμως το κρίσιμο στοιχείο είναι η έγκαιρη υποστήριξη μέχρι να συμβεί αυτό.
