Η τεράστια καταστροφή στο Νεπάλ δεν ήταν αποτέλεσμα ενός και μόνο γεγονότος, αλλά μιας σύνθετης αλληλουχίας φυσικών διεργασιών που εκδηλώθηκαν διαδοχικά και ενισχύθηκαν μεταξύ τους. Αυτό επισημαίνει ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ και καθηγητής, Ευθύμιος Λέκκας, ο οποίος βρίσκεται επί τόπου για να μελετήσει τα αίτια και την εξέλιξη του φαινομένου. Όπως εξηγεί, η κατάρρευση της παγετώδους μάζας ήταν ο σπινθήρας, όχι όμως η μοναδική αιτία. Οι υψηλές θερμοκρασίες προκάλεσαν ασυνέχειες και διαρρήξεις στον παγετώνα, αύξησαν την κινητικότητά του και επιτάχυναν μια διαδικασία που οδήγησε σε μαζική αποκόλληση, την οποία διαδέχθηκε μια κατακλυσμιαία πλημμύρα. Η τεράστια καταστροφή στο Νεπάλ, επομένως, είναι προϊόν ενός “ντόμινο” γεωδυναμικών και υδρολογικών μηχανισμών.
H αλληλουχία του φαινομένου
Σύμφωνα με τις προκαταρκτικές αναλύσεις, η αφετηρία του γεγονότος εντοπίζεται στα Ιμαλάια, σε ζώνη περίπου 6.200 μέτρων υψόμετρο. Εκεί, παρατεταμένες θερμές περίοδοι και έντονες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας αποδιοργάνωσαν τη δομή του παγετώνα, δημιουργώντας ρήξεις και επίπεδα ολίσθησης. Σε μια κρίσιμη στιγμή, ένα τεράστιο τμήμα πάγου, πλάτους που εκτιμάται περί τα 610 μέτρα, αποκολλήθηκε μαζί με υποκείμενα πετρώματα και εδαφικούς σχηματισμούς. Η μάζα κατρακύλησε από υψόμετρο περίπου 3.000 μέτρων μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, αποκτώντας τεράστια ορμή.
Το συσσωρευμένο υλικό κατέληξε σε προϋπάρχουσα λίμνη που είχε σχηματιστεί από παλαιότερη κατολίσθηση. Η στιγμιαία εισροή πάγου, βράχων και λάσπης προκάλεσε απότομη αύξηση της στάθμης και πίεσης, διαρρηγνύοντας το φυσικό φράγμα της λίμνης. Ακολούθησε ένα glacial lake outburst flood, ένα αιφνίδιο πλημμυρικό κύμα (flash flood) που κινήθηκε περίπου 100 χιλιόμετρα κατάντη. Στο διάβα του, παρέσυρε τεράστιους όγκους φερτών υλών, κατέστρεψε υποδομές, έπληξε οικισμούς στη βάση των φαραγγιών και άφησε πίσω του μια εκτεταμένη ζώνη διάβρωσης και εναποθέσεων.
Οι νέοι κίνδυνοι: κατολισθήσεις, καταρρεύσεις και πλημμυρικά επεισόδια
Η κατάσταση παραμένει κρίσιμη. Όπως υπογραμμίζει ο κ. Λέκκας, εκατοντάδες σημεία κατά μήκος των απότομων πρανών που ήδη έχουν υποσκαφθεί από τα πλημμυρικά νερά είναι ευάλωτα σε νέες κατολισθήσεις. Η διάβρωση στη βάση των φαραγγιών αποσταθεροποιεί τις υπερκείμενες μάζες, ενώ οι ισχυρές βροχοπτώσεις αυξάνουν τον πόρο-υδροστατικό φορτίο στα εδάφη, μειώνοντας περαιτέρω τη διατμητική αντοχή τους. Νέες καταπτώσεις βράχων και αποκολλήσεις εδαφικού υλικού, σε συνδυασμό με αυξημένες απορροές, μπορούν να πυροδοτήσουν επιπλέον πλημμυρικά επεισόδια και ροές λάσπης, επιβαρύνοντας ακόμα περισσότερο μια ήδη επιβαρυμένη λεκάνη απορροής.
Σε αυτό το πλαίσιο, η “αλυσίδα επικινδυνότητας” είναι ενεργή: η μία διεργασία γεννά και τροφοδοτεί την επόμενη. Η συνεχής επιτήρηση, η χαρτογράφηση ευπαθών πρανών και η ταχεία αξιολόγηση γεφυρών, δρόμων και αναχωμάτων είναι καίρια για να μειωθεί ο κίνδυνος δευτερογενών καταστροφών.
Η αποστολή του ΟΑΣΠ και η αποτύπωση των ζημιών
Η αποστολή του ΟΑΣΠ στην πληγείσα περιοχή εστιάζει στην τεκμηρίωση της αλληλουχίας των κινδύνων: από τις κατολισθήσεις και τις πλημμύρες έως τη διάβρωση και τις τεράστιες ποσότητες λάσπης που μετακινήθηκαν κατακόρυφα και οριζόντια στο τοπίο. Παράλληλα, η ομάδα αξιολογεί την τρωτότητα κατασκευών, υποδομών και δικτύων, ώστε να απαντηθούν δύο κρίσιμα ερωτήματα: πώς ακριβώς προκλήθηκαν οι καταστροφές και ποια μέτρα απαιτούνται για την άμεση και μεσοπρόθεσμη θωράκιση.
Προτεραιότητες άμεσης διαχείρισης
– Στοχευμένη αποκατάσταση βασικής προσβασιμότητας με προσωρινές γέφυρες και παράκαμψη επικίνδυνων τμημάτων.
– Εγκατάσταση απλών συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης σε κομβικά σημεία (υδρομετρικοί αισθητήρες, οπτική παρακολούθηση πρανών).
– Ταχεία εκσκαφή και απομάκρυνση φερτών στα σημεία συμφόρησης ροής για να αποφευχθούν νέες υπερχειλίσεις.
– Έλεγχος φυσικών φραγμάτων και λιμνών κατά μήκος της κοίτης για πιθανή περαιτέρω αστοχία.
– Σχέδια εκκένωσης και ασκήσεις ετοιμότητας σε οικισμούς υψηλού κινδύνου.
Επιχειρησιακές δυσκολίες σε δυσπρόσιτο ανάγλυφο
Η διαχείριση μιας τόσο εκτεταμένης κρίσης σε ορεινό περιβάλλον είναι εγγενώς δύσκολη. Η πληγείσα ζώνη είναι μεγάλη και διάσπαρτη, με χωριά “κρεμασμένα” στις πλαγιές και οικισμούς στο βάθος φαραγγιών. Σημαντικά τμήματα του οδικού δικτύου έχουν παρασυρθεί ή καλυφθεί από φερτά. Όπως επισημαίνει ο κ. Λέκκας, δεν υπάρχει πλέον οδική σύνδεση περίπου 60 χιλιομέτρων προς την πλευρά του Θιβέτ, γεγονός που καθυστερεί την πρόσβαση σωστικών συνεργείων και συνεργείων αποκατάστασης.
Η εμπειρία του μεγάλου σεισμού του 2015 στην περιοχή είχε δείξει πόσο χρονοβόρα είναι η αποκατάσταση δρόμων σε τόσο δυσπρόσιτο ανάγλυφο. Η χρήση ελικοπτέρων βοηθά, αλλά δεν επαρκεί για τη μαζική μεταφορά υλικών. Απαιτείται συνδυασμός προσωρινών λύσεων επί τόπου, προσεκτική ιεράρχηση παρεμβάσεων και στενή συνεργασία τοπικών και διεθνών φορέων.
