Οι αναταράξεις στη Μέση Ανατολή δεν έχουν επηρεάσει μόνο την ενέργεια και τις μεταφορές, αλλά και κάτι που μέχρι πρόσφατα περνούσε σχεδόν απαρατήρητο από το ευρύ κοινό: τα λιπαντικά κινητήρων. Μέσα σε λίγους μήνες, μια αλυσίδα γεγονότων στην εφοδιαστική αλυσίδα οδήγησε σε σοβαρή έλλειψη κρίσιμων πρώτων υλών, με αποτέλεσμα οι τιμές να εκτοξευθούν και οι αυτοκινητοβιομηχανίες να τρέχουν για εναλλακτικές λύσεις. Το πρόβλημα δεν αφορά απλώς ένα ακόμη αναλώσιμο προϊόν συντήρησης, αλλά έναν θεμελιώδη παράγοντα αξιοπιστίας και διάρκειας ζωής κάθε σύγχρονου κινητήρα.
Στο επίκεντρο της κρίσης βρίσκονται τα Group III base oils, δηλαδή εξαιρετικά επεξεργασμένα βασικά έλαια που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή λιπαντικών κινητήρων υψηλής ποιότητας. Πρόκειται για υλικά με πολύ συγκεκριμένες προδιαγραφές, που «χτίζουν» το τελικό προϊόν πάνω στο οποίο βασίζονται οι κατασκευαστές για να επιτύχουν στόχους κατανάλωσης, εκπομπών και προστασίας του κινητήρα. Για χρόνια, σημαντικό μέρος των προμηθειών της Ευρώπης και των ΗΠΑ προερχόταν από τη Μέση Ανατολή. Όμως οι πρόσφατες διαταραχές σε μεταφορές και παραγωγή εξάντλησαν τα αποθέματα, αφήνοντας την αγορά εκτεθειμένη.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε τον Μάρτιο, όταν ιρανικοί πύραυλοι έπληξαν τη μεγάλη εγκατάσταση της Shell στο Κατάρ, που παράγει προϊόντα μέσω της τεχνολογίας gas-to-liquids. Η μονάδα χρειάστηκε εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης και, όπως ήταν αναμενόμενο, οι πελάτες της εταιρείας ξεκίνησαν άμεσα αγώνα δρόμου για να εξασφαλίσουν εναλλακτικές ποσότητες. Το αποτέλεσμα ήταν μια απότομη και επιθετική ανατίμηση: σύμφωνα με ρεπορτάζ των Financial Times, οι τιμές των Group III base oils έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί σε σχέση με τα προπολεμικά επίπεδα, φτάνοντας περίπου τα 4.000 δολάρια ανά τόνο σε Ευρώπη και ΗΠΑ.
Γιατί τα λιπαντικά κινητήρων έγιναν τόσο σπάνια (και τόσο ακριβά)
Το πρώτο πρόβλημα είναι η υψηλή εξάρτηση από περιορισμένο αριθμό παραγωγών και περιοχών. Η αγορά των συγκεκριμένων βασικών ελαίων είναι συγκεντρωμένη, με λίγους παίκτες να μπορούν να προσφέρουν σταθερά τις ποσότητες και την ποιότητα που απαιτούνται. Όταν μια τέτοια αλυσίδα «σπάει», η αντικατάσταση δεν είναι απλή υπόθεση.
Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι ακόμη και οι εναλλακτικοί προμηθευτές δεν έχουν ανεξάντλητα αποθέματα. Η Γκαμπριέλα Τουίνινγκ, global head of base oil pricing στην Argus Media, ανέφερε ότι προμηθευτές Group III base oils από τη Μέση Ανατολή προς Ευρώπη και ΗΠΑ έχουν ήδη εξαντλήσει τα διαθέσιμα και έχουν κηρύξει force majeure για συγκεκριμένες προμήθειες. Με απλά λόγια, δηλώνουν αδυναμία εκπλήρωσης συμβολαίων λόγω έκτακτων συνθηκών. Και ακόμη κι αν οι μεταφορές μέσω των Στενών του Ορμούζ επανέλθουν άμεσα σε κανονικούς ρυθμούς, νέες ποσότητες προς Ευρώπη και ΗΠΑ δεν αναμένονται πριν από τον Οκτώβριο, στην καλύτερη περίπτωση.
Το τρίτο και ίσως πιο κρίσιμο σημείο είναι πως τα λιπαντικά κινητήρων δεν αλλάζουν «με το πάτημα ενός κουμπιού». Οι αυτοκινητοβιομηχανίες δεν μπορούν απλώς να αγοράσουν οποιοδήποτε προϊόν από την αγορά, επειδή κάθε σύνθεση πρέπει να καλύπτει αυστηρές απαιτήσεις απόδοσης, προστασίας και συμβατότητας, ενώ σε πολλές περιπτώσεις απαιτείται και επίσημη έγκριση. Αυτό κάνει τη μετάβαση σε νέο προμηθευτή ή νέα φόρμουλα χρονοβόρα και τεχνικά απαιτητική.
Πώς αντιδρούν οι αυτοκινητοβιομηχανίες στην κρίση των λιπαντικών κινητήρων
Μπροστά στον κίνδυνο να «στεγνώσει» η αλυσίδα προμήθειας, οι κατασκευαστές έχουν κινητοποιηθεί. Η Stellantis ανακοίνωσε ότι αξιολόγησε «αναδιαμορφωμένα λιπαντικά» και εξασφάλισε εναλλακτικά προϊόντα που εξακολουθούν να πληρούν τα ισχύοντα πρότυπα του κλάδου. Η Volkswagen χαρακτήρισε την έλλειψη πρόβλημα που αφορά συνολικά τον κλάδο και βρίσκεται πέρα από τον άμεσο έλεγχο των επιμέρους εταιρειών. Παρόλα αυτά, έχει εξασφαλίσει προς το παρόν τις απαιτούμενες ποσότητες και αναζητά επιπλέον πηγές που καλύπτουν τεχνικές προδιαγραφές και απαιτήσεις ποιότητας. Στο ίδιο μήκος κύματος, η Toyota έχει επίσης επηρεαστεί, όμως δηλώνει ότι έχει προχωρήσει σε εναλλακτικές προμήθειες.
Η κοινή συνισταμένη είναι ξεκάθαρη: ακόμη κι όταν βρίσκονται λύσεις, αυτές είναι συχνά προσωρινές, ακριβότερες και με μειωμένο περιθώριο ασφάλειας.
Πιο έντονη πίεση στην Ιαπωνία και επιπτώσεις στην καθημερινότητα
Στην Ιαπωνία, οι επιπτώσεις φαίνεται να γίνονται πιο χειροπιαστές. Από τον Ιούνιο, πελάτες σε αντιπροσωπείες της Suzuki Motor αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις σε προγραμματισμένες αλλαγές λαδιών κινητήρα. Ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας, Τοσιχίρο Σουζούκι, δήλωσε ότι εξετάζεται συνολικά η εφοδιαστική αλυσίδα και προχωρά η διαφοροποίηση προμηθευτών για τα συγκεκριμένα βασικά έλαια.
Η πίεση στις τιμές περνά ήδη και στην αγορά υπηρεσιών. Εταιρεία ταξί στην Οσάκα ανέφερε ότι, παρότι η τροφοδοσία έχει βελτιωθεί ελαφρώς, οι τιμές των βασικών ελαίων έχουν διπλασιαστεί. Αυτό μεταφράστηκε σε αυξήσεις κομίστρων, δείχνοντας πώς μια κρίση στα λιπαντικά κινητήρων μπορεί να περάσει από το εργοστάσιο και το συνεργείο μέχρι το πορτοφόλι του καταναλωτή.
Ένα εύθραυστο σύστημα με μικρά περιθώρια ασφαλείας
Παρά τις κινήσεις των μεγάλων εταιρειών για εξασφάλιση εναλλακτικών ποσοτήτων, οι αναλυτές επισημαίνουν ότι η εικόνα μπορεί να αλλάξει απότομα. Η συγκέντρωση της αγοράς έχει περιορίσει τους διαθέσιμους προμηθευτές, ενώ πιθανές εναλλακτικές πηγές, όπως η Νότια Κορέα, δεν έχουν καταφέρει να εξασφαλίσουν τις κανονικές ποσότητες αργού πετρελαίου. Αυτό σημαίνει ότι η παγκόσμια αγορά λειτουργεί πλέον με ελάχιστα αποθέματα ασφαλείας: ένα νέο πρόβλημα σε διυλιστήριο, μια ακόμη διαταραχή στις θαλάσσιες μεταφορές ή οποιοδήποτε σοκ στην προσφορά μπορεί να επιδεινώσει γρήγορα την κατάσταση.
Το βέβαιο είναι ότι τα λιπαντικά κινητήρων έχουν μετατραπεί σε κρίσιμο «στενό σημείο» για την αυτοκινητοβιομηχανία και την αγορά συντήρησης. Αν δεν αποκατασταθεί σταθερά η ροή των Group III base oils ή αν δεν αυξηθεί η παραγωγική ικανότητα από νέες περιοχές, οι πιέσεις στις τιμές και οι καθυστερήσεις στην εξυπηρέτηση είναι πιθανό να συνεχιστούν. Και όσο τα λιπαντικά κινητήρων παραμένουν σπάνια και ακριβά, τόσο περισσότερο θα μεγαλώνει ο κίνδυνος για υψηλότερο κόστος χρήσης οχήματος, πιο δύσκολη συντήρηση και νέα κύματα ανατιμήσεων που θα διαχέονται σε ολόκληρη την οικονομία.
