Η πρώτη σύγχρονη αναφορά στη φλαμανδή ζωγράφο Μιχαελίνα Βαουτιέ (1614–1689) μας παρουσιάζει μια καλλιτέχνιδα που ξεπερνά κάθε προσδοκία. Αναφερόμενος στο μνημειώδες έργο της «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» (1655–59), ο Γκούσταβ Γκλουκ, ο πρώτος ιστορικός τέχνης που διετέλεσε επιμελητής του Μουσείου Ιστορίας της Τέχνης της Βιέννης, έγραψε το 1903 ότι «ακόμη και σε μια εποχή γυναικείας χειραφέτησης, δύσκολα θα ήθελε κανείς να αποδώσει αυτό το έργο, το οποίο παρουσιάζει μια εξαιρετικά δυναμική, σχεδόν χονδροειδή αντίληψη, στο χέρι μιας γυναίκας».
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το επίτευγμα της Βαουτιέ: μπορεί να ήταν ικανή να ζωγραφίζει «σαν άνδρας», αλλά στα περισσότερα έργα της δεν αισθάνεται την ανάγκη να το κάνει. Αντίθετα, η Μιχαελίνα Βαουτιέ αναδεικνύεται ως μια καλλιτέχνιδα με ένα ξεχωριστό, δικό της στυλ.
Η Βασιλική Ακαδημία Τεχνών (RA) στο Λονδίνο φιλοξενεί την πιο ολοκληρωμένη παρουσίαση του έργου της μέχρι σήμερα. Πρόκειται για μια εκθεσιακή εκδήλωση ορόσημο που επαναφέρει στο προσκήνιο μια καλλιτέχνιδα που, στην εποχή της, γνώρισε μεγάλη επιτυχία και υποστηρίχθηκε από την αυλή και την ελίτ των Βρυξελλών, αλλά που στη συνέχεια σχεδόν εξαφανίστηκε από το δημόσιο και ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για σχεδόν 300 χρόνια.
Η επαναφορά της Βαουτιέ σε μια θέση στον καλλιτεχνικό κανόνα μέσω μιας έκθεσης στη Βασιλική Ακαδημία Τεχνών φαίνεται ιδιαίτερα κατάλληλη για μια καλλιτέχνιδα που αψηφά τις προσδοκίες. Η Βασιλική Ακαδημία ήταν ο πρώτος φορέας που παρείχε επαγγελματική κατάρτιση σε καλλιτέχνες στη Βρετανία. Το έργο της Βαουτιέ και η παρουσίασή του από την Βασιλική Ακαδημία αποδεικνύουν ξεκάθαρα το είδος της κατάρτισης που αποτελούσε τότε αποκλειστικό προνόμιο των ανδρών καλλιτεχνών.
Το θέμα της εκπαίδευσής της γίνεται αμέσως σαφές μέσω της εικόνας που ανοίγει την έκθεση, μια χαριτωμένη και σίγουρη Μελέτη της προτομής του Γανυμήδη των Μεδίκων (1654). Το σχέδιο απεικονίζει το διάσημο αρχαίο ρωμαϊκό γλυπτό, το οποίο βρισκόταν εκείνη την εποχή στη Ρώμη. Η ικανότητα στο σχέδιο ήταν μια πολύτιμη δεξιότητα και ο Γανυμήδης υποδηλώνει όχι μόνο μια καλλιτέχνιδα με σχολαστική εκπαίδευση, αλλά και μια καλλιτέχνιδα της οποίας το έργο είναι σύγχρονο και αντανακλά τις τάσεις της εποχής.
Πολλοί θα αναρωτιούνται πού βρίσκεται η ίδια σε σχέση με την τιτάνα της μπαρόκ ζωγραφικής και σύγχρονό της, την Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι (1593–1654) – το αγαπημένο θέμα της φεμινιστικής ιστορίας της τέχνης. Και οι δύο γυναίκες εξαφανίζονται από το προσκήνιο μετά τη δεκαετία του 1650, και οι δύο συνεργάστηκαν με στενούς συγγενείς (η Βαουτιέ με τον αδελφό της, η Τζεντιλέσκι με τον πατέρα της), και οι δύο υποστηρίχθηκαν από υψηλόβαθμους προστάτες. Αλλά εδώ τελειώνουν οι ομοιότητες.
Η βίαιη προσωπική ιστορία της Τζεντιλέσκι έχει συχνά επισκιάσει τη συζήτηση για την άψογη δεξιοτεχνία και την κυριαρχία της στην τέχνη της. Για παράδειγμα, έργα όπως ο Αποκεφαλισμός του Ολοφέρνη (1612) ερμηνεύονται συχνά ως απαντήσεις στην εμπειρία της από τη σεξουαλική βία.
Στην περίπτωση της Βαουτιέ, ωστόσο, δεν γνωρίζουμε πολλά για τη ζωή της πέρα από τα βασικά στοιχεία, όπως ποιοι ήταν οι γονείς της, ότι μοιραζόταν ένα εργαστήριο με τον αδελφό της στις Βρυξέλλες και ότι δεν παντρεύτηκε ποτέ. Αυτή η έλλειψη πληροφοριών οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι η διαθήκη της καλλιτέχνιδας καταστράφηκε στις φλόγες του γαλλικού βομβαρδισμού των Βρυξελλών το 1695.
Έτσι, ενώ στην περίπτωση της Τζεντιλέσκι φαίνεται ότι δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την τέχνη από τη βιογραφία της, στην περίπτωση της Βαουτιέ δεν υπάρχει τίποτα άλλο παρά η τέχνη. Και, τι υπέροχη τέχνη είναι αυτή!
Η Βαουτιέ διέπρεπε στην προσωπογραφία, με την κομψή της παλέτα και την κυριαρχία της στις υφές – είτε πρόκειται για μαλλιά είτε για υφάσματα. Στα πορτρέτα της, ειδικά στην απεικόνιση των παιδιών, είναι γεμάτη ζωντάνια και τόσο παρατηρητική όσον αφορά τις ιδιαιτερότητες και τις αδυναμίες. Αυτό μπορείτε να το δείτε στη σειρά της «Πέντε Αισθήσεις» (1650). Για παράδειγμα, το έργο «Όσφρηση» απεικονίζει ένα μικρό ξανθό αγόρι που κρατάει ένα σάπιο αυγό στο ένα χέρι και κλείνει τη μύτη του με το άλλο, αποστρέφοντας το πρόσωπό του από τη δυσοσμία του αυγού.
Παρά τη λαμπρότητά τους, ωστόσο, δεν υπέγραψε ποτέ τα πορτρέτα της. Υπέγραψε, ωστόσο, δύο θρησκευτικές ζωγραφιές μεγάλης κλίμακας, έναν «Μυστικό Γάμο της Αγίας Αικατερίνης της Αλεξάνδρειας» και έναν ενδιαφέροντα και ασυνήθιστο πίνακα που απεικονίζει την «Εκπαίδευση της Παναγίας». Και οι δύο πίνακες επικεντρώνονται σε μορφωμένες, κομψές γυναίκες πρωταγωνίστριες γεμάτες αυτοπεποίθηση, που καθορίζονται από τις πράξεις τους.
Αυτές οι ζωγραφιές αψηφούν τις σύγχρονες ιδέες ότι οι γυναίκες καλλιτέχνιδες υπερέχουν στην απομίμηση, αλλά στερούνται της ικανότητας να φανταστούν και να δημιουργήσουν ένα θέμα από το μηδέν. Η Βαουτιέ υπογράφει αυτούς τους πίνακες «invenit et fecit», που μεταφράζεται ως «το εφηύρε και το εκτέλεσε». Εδώ διεκδικεί την κατοχή της φαντασίας για να εκτελέσει σημαντικό έργο σε μεγάλη κλίμακα. Βεβαιώνει ότι είναι δεξιοτέχνης στο επάγγελμά της, και αυτό δεν είναι πουθενά πιο εμφανές από το κεντρικό έργο της έκθεσης της Βασιλικής Ακαδημίας, τον τεράστιο «Θρίαμβο του Βάκχου» της.
Εδώ, η Βαουτιέ καταπιάνεται με την επιτομή της καλλιτεχνικής δεξιοτεχνίας: ένα μυθολογικό θέμα μεγάλης κλίμακας που εμφανιζόταν στο έργο των σημαντικότερων συγχρόνων της, όπως ο Αντρέα Μαντένια, ο Τιτσιάνο και φυσικά ο καλλιτέχνης που κυριαρχούσε στην αγορά της Φλάνδρας και των Κάτω Χωρών, ο Πίτερ Πολ Ρούμπενς.
Ο «Θρίαμβος του Βάκχου» της Βαουτιέ είναι μεγαλύτερος από αυτόν των ανδρών ανταγωνιστών της, και συνδυάζει στην εικόνα της τη σαρκώδη παρουσία του κεντρικού ανδρικού γυμνού με τη χάρη και την κομψότητα του Τιτσιάνο. Παρουσιάζει στον θεατή μια δυναμική εικόνα ενός χαλαρού Βάκχου που ξαπλώνει σε ένα καρότσι, περιτριγυρισμένος από τους οπαδούς του. Η ικανότητα της Βαουτιέ να ζωγραφίζει μια ποικιλία ανδρικών γυμνών σε διάφορες πόζες φαίνεται αβίαστα ικανή, με τον Βάκχο να γίνεται το έργο που την τοποθετεί σταθερά στην ιστορία της τέχνης, ένα αριστούργημα σχεδιασμένο να αψηφήσει την πρόκληση ότι μια γυναίκα δεν μπορεί να ζωγραφίσει όπως ένας άνδρας.
Η συγκεκριμένη μπορεί, αλλά ανεβάζει τον πήχη της πρόκλησης με την ενδιαφέρουσα συμπερίληψη ενός αυτοπροσωπογραφικού στοιχείου. Η Βαουτιέ απεικονίζει τον εαυτό της ως μια κομψή, γυμνόστηθη Βακχίδα, μια γυναίκα οπαδό του Βάκχου, ντυμένη με μια εντυπωσιακή ρόμπα σε ροζ σομόν χρώμα, που κοιτάζει τον θεατή, η μόνη που το κάνει ανάμεσα στο πλήθος των απεικονιζόμενων μορφών. Η Βακχίδα της Βαουτιέ στέκεται ψηλή και περήφανη, προσκαλώντας τον θεατή να την κοιτάξει. Αλλά είναι η Βαουτιέ που ελέγχει αυτό το βλέμμα. Στον πίνακα, ένας φαύνος με χλωμό δέρμα προσπαθεί να αρπάξει την αμαζονική, ψύχραιμη γυναίκα. Εκείνη αγνοεί το λάγνο βλέμμα του και δεν δίνει σημασία στο ότι της αρπάζει τα μαλλιά. Εκείνη έχει τον έλεγχο.
Πηγή: The Conversation
