Μια μυστηριώδης, τεχνητή πέτρινη κατασκευή στα Υψίπεδα του Γκολάν στο Ισραήλ, που για δεκαετίες απασχολεί την επιστημονική κοινότητα, φαίνεται πως δεν είναι τελικά μοναδική, σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE.
Η κατασκευή, γνωστή ως Rujm el-Hiri και συχνά αποκαλούμενη «Στόουνχεντζ της Ανατολής» ή «Τροχός των Φαντασμάτων», αποτελείται από έναν κεντρικό λόφο που περιβάλλεται από ομόκεντρους δακτυλίους από βασαλτικές πέτρες. Ανακαλύφθηκε το 1968 μέσω στρατιωτικών αεροφωτογραφιών και εκτιμάται ότι χτίστηκε πριν από 6.500 έως 3.500 χρόνια, με τη συνολική μάζα των λίθων να φτάνει τους 40.000 τόνους.
Νέα τεχνολογία φέρνει στο φως άγνωστες δομές
Μέχρι σήμερα, το Rujm el-Hiri θεωρούνταν μοναδικό, γεγονός που οδήγησε σε διάφορες ερμηνείες για τη χρήση του, όπως ταφικό μνημείο, αστρονομικό παρατηρητήριο ή χώρος τελετουργιών.
Ωστόσο, μια διεπιστημονική ομάδα Ισραηλινών και διεθνών αρχαιολόγων και φυσικών χρησιμοποίησε σύγχρονες τεχνικές τηλεπισκόπησης για να επανεξετάσει την περιοχή. Οι ερευνητές ανέλυσαν δορυφορικές εικόνες υψηλής ανάλυσης που συλλέχθηκαν την περίοδο 2004–2024 από διάφορες πλατφόρμες, όπως το Google Earth Pro και το CNES/Airbus.
Συνδυάζοντας και επεξεργαζόμενοι δεδομένα από διαφορετικές χρονικές περιόδους, κατάφεραν να αναδείξουν χαρακτηριστικά του τοπίου και ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας που μέχρι σήμερα παρέμεναν αόρατα, λόγω βλάστησης, σκιών και άλλων φυσικών εμποδίων.
Εντοπίστηκαν 28 παρόμοιες κυκλικές κατασκευές
Τα αποτελέσματα της έρευνας αποκάλυψαν την ύπαρξη 28 μεγάλων κυκλικών δομών σε ακτίνα περίπου 25 χιλιομέτρων από το Rujm el-Hiri, με παρόμοια μορφολογικά χαρακτηριστικά.
Όπως ανέφερε η αρχαιολόγος Μιχάλ Μπίρκενφελντ από το Πανεπιστήμιο Μπεν-Γκουριόν του Νεγκέβ, οι δομές αυτές δεν είναι όλες το ίδιο σύνθετες ή καλοδιατηρημένες, ωστόσο παρουσιάζουν κοινή «λογική» στον σχεδιασμό τους.
Η ανακάλυψη αυτή αλλάζει τα δεδομένα σχετικά με την ερμηνεία του Rujm el-Hiri, το οποίο πλέον δεν θεωρείται μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά πιθανώς μέρος ενός ευρύτερου πολιτισμικού ή λειτουργικού συστήματος.
Παράλληλα, εντοπίστηκαν παρόμοιες κατασκευές και σε πιο απομακρυσμένες περιοχές, όπως στη Γαλιλαία και στον Λίβανο.
Αβεβαιότητα για τη χρονολόγηση και τη χρήση
Η ακριβής χρονολόγηση της κατασκευής παραμένει ασαφής, με εκτιμήσεις να κυμαίνονται από τη Χαλκολιθική περίοδο έως και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Σύμφωνα με την Μπίρκενφελντ, ένα πιθανό χρονικό πλαίσιο τοποθετεί την κατασκευή πριν από 6.000 έως 5.000 χρόνια.
Η αβεβαιότητα αυτή καθιστά δύσκολο τον προσδιορισμό των πληθυσμών που την κατασκεύασαν, καθώς στην περιοχή υπήρξαν σημαντικές μεταβολές στον τρόπο ζωής, από νομαδικές κοινότητες έως μόνιμους αγροτικούς οικισμούς.
Μέχρι σήμερα, δεν έχει βρεθεί σαφής σύνδεση της κατασκευής με κάποιον συγκεκριμένο οικισμό.
Απορρίπτεται η θεωρία του αστρονομικού παρατηρητηρίου
Προηγούμενη έρευνα του 2025, στην οποία συμμετείχαν μέλη της ίδιας επιστημονικής ομάδας, απέκλεισε το ενδεχόμενο το Rujm el-Hiri να λειτουργούσε ως αστρονομικό παρατηρητήριο.
Σύμφωνα με τα δεδομένα, η κατασκευή έχει μετακινηθεί και περιστραφεί με την πάροδο του χρόνου, με ρυθμό 8 έως 15 χιλιοστών ετησίως, γεγονός που σημαίνει ότι η αρχική ευθυγράμμιση των τοίχων και των εισόδων δεν αντιστοιχεί πλέον σε αστρονομικά φαινόμενα.
Πιθανός χώρος συγκέντρωσης κοινοτήτων
Με βάση τα νέα δεδομένα, οι ερευνητές θεωρούν πιο πιθανό ότι οι κατασκευές είχαν πρακτική και κοινωνική λειτουργία, παρά τελετουργική ή αστρονομική.
Η Μπίρκενφελντ εκτιμά ότι ενδέχεται να χρησιμοποιούνταν ως χώροι εποχικών συγκεντρώσεων, ιδιαίτερα σε κοινωνίες νομαδικού χαρακτήρα, όπου διαφορετικές ομάδες συναντιούνταν σε συγκεκριμένα σημεία.
Παράλληλα, ορισμένες από τις δομές φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκαν για μεγάλα χρονικά διαστήματα, ενδεχομένως με περιόδους εγκατάλειψης και επαναχρησιμοποίησης.
Η έρευνα συνεχίζεται
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η μελέτη αποτελεί μόνο την αρχή μιας ευρύτερης ερευνητικής προσπάθειας. Αν και η τηλεπισκόπηση παρέχει πληροφορίες για τη μορφή, το μέγεθος και τη θέση των κατασκευών, απαιτείται περαιτέρω αρχαιολογική έρευνα για να αποκαλυφθούν οι δραστηριότητες που λάμβαναν χώρα και η ακριβής χρονολόγησή τους.
Όπως επισημαίνεται, μόνο μέσα από τη συνδυασμένη ανάλυση των δεδομένων θα μπορέσει να αποσαφηνιστεί πλήρως ο ρόλος και η σημασία αυτών των αρχαίων δομών.
