Ο ιός Mpox επιστρέφει δυναμικά στο παγκόσμιο προσκήνιο, καθώς εξαπλώνεται σε νέες χώρες και δοκιμάζει τις αντοχές των συστημάτων υγείας. Η πρόσφατη έξαρση στη Γουινέα-Μπισάου ανέδειξε με ανησυχητικό τρόπο την ευαλωτότητα των παιδιών, ενώ από το 2022 έχουν καταγραφεί σχεδόν 190.000 εργαστηριακά επιβεβαιωμένα κρούσματα σε 145 χώρες.
Τα στοιχεία αυτά υπογραμμίζουν πόσο έχει αλλάξει η επιδημιολογία της νόσου και πόσο ευκολότερα μπορεί πλέον ο ιός να παγιώνεται σε κοινότητες πέρα από τις περιοχές όπου θεωρούνταν έως πρόσφατα ενδημικός. Οι υγειονομικές αρχές παρακολουθούν στενά την κατάσταση, καθώς τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται νέες γενετικές γραμμές του παθογόνου και διαφορετικά πρότυπα μετάδοσης.
Τι είναι ο ιός Mpox και πώς εκδηλώνεται
Ο ιός Mpox προκαλεί μια λοιμώδη νόσο που συχνά ξεκινά με συμπτώματα τύπου γρίπης, όπως πυρετό, ρίγη και μυαλγίες. Ακολουθεί χαρακτηριστικό δερματικό εξάνθημα: οι βλάβες ξεκινούν ως μικρά εξογκώματα, εξελίσσονται σε φυσαλίδες με υγρό και στη συνέχεια σχηματίζουν κρούστες πριν επουλωθούν.
Η νόσος μπορεί να είναι πιο σοβαρή σε ευάλωτες ομάδες, μεταξύ των οποίων τα μικρά παιδιά και άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα. Πριν από το 2022, οι εξάρσεις περιορίζονταν κυρίως σε ορισμένες αφρικανικές χώρες.
Έκτοτε, όμως, παρατηρούνται παρατεταμένες αλυσίδες μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο και κρούσματα σε περιοχές χωρίς προηγούμενο ιστορικό, με τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC) να προειδοποιούν ότι ο mpox βρίσκεται σε τροχιά ενδημικότητας σε ορισμένες χώρες υψηλού εισοδήματος.
Γιατί ο ιός Mpox εξαπλώνεται σε νέες χώρες
Η κατανόηση των γενετικών κλάδων του ιού είναι κεντρική για να εξηγηθεί η σημερινή εικόνα. Υπάρχουν δύο βασικοί κλάδοι: ο Κλάδος I (παλαιότερα «της λεκάνης του Κονγκό») και ο Κλάδος II (παλαιότερα «της Δυτικής Αφρικής»). Ο Κλάδος II βρέθηκε στο επίκεντρο της παγκόσμιας έξαρσης του 2022, όταν ο ιός άρχισε να μεταδίδεται αποτελεσματικότερα μεταξύ ανθρώπων, κυρίως μέσω στενής σωματικής επαφής.
Το 2024, ερευνητές προειδοποίησαν για νέα παραλλαγή του Κλάδου I στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η οποία επίσης φάνηκε να διευκολύνει τη μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η δυναμική αυτή οδήγησε σε νέα διεθνή έξαρση και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης διεθνούς ενδιαφέροντος τον Αύγουστο του 2024.
Η εξάπλωση σε νέες χώρες δεν εκπλήσσει τους ειδικούς: ο ιός Mpox μπορεί να εξαπλωθεί ταχύτατα μέσα από στενά δίκτυα ανθρώπινων επαφών, αλλά και σε περιβάλλοντα με συνθήκες συνωστισμού, όπως καταυλισμοί προσφύγων ή περιοχές με εσωτερικά εκτοπισμένους πληθυσμούς. Παράλληλα, η αυξημένη κινητικότητα του πληθυσμού και τα κενά στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας διευκολύνουν τη σιωπηρή διασπορά.
Τι μάθαμε από τις εξάρσεις του 2022 και του 2024
Η παγκόσμια έξαρση του 2022 αναγνωρίστηκε ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία τον Ιούλιο εκείνου του έτους. Η εντατικοποίηση της ιχνηλάτησης επαφών και η εφαρμογή στοχευμένων προγραμμάτων εμβολιασμού οδήγησαν σε σταδιακή αποκλιμάκωση και η κατάσταση έκτακτης ανάγκης άρθηκε τον Μάιο του 2023, με περίπου 90.000 κρούσματα να έχουν καταγραφεί μέχρι τότε.
Η επόμενη διεθνής έξαρση κορυφώθηκε το 2024 και το καθεστώς έκτακτης ανάγκης που αφορούσε την περίοδο εκείνη άρθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025. Η άρση δεν σήμαινε ότι ο ιός εξαφανίστηκε, αλλά ότι τα κρούσματα και οι θάνατοι μειώθηκαν σε επίπεδα που θεωρούνταν καλύτερα ελεγχόμενα, με τα συστήματα υγείας να μπορούν να ανταποκριθούν αποτελεσματικότερα.
Παιδιά και ιός Mpox: γιατί αυξάνεται η ανησυχία
Η νέα έξαρση στη Γουινέα-Μπισάου έχει ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο: υψηλό ποσοστό των ύποπτων κρουσμάτων αφορά παιδιά. Από τα 46 ύποπτα περιστατικά που είχαν καταγραφεί, τα 23 αφορούσαν άτομα κάτω των 15 ετών, ενώ τα περισσότερα από αυτά ήταν μικρότερα των τεσσάρων ετών. Η Δρ. Άουλα Αμπάρα, ανώτερη λέκτορας στο Imperial College London και σύμβουλος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στη Βρετανία, υπενθυμίζει ότι τα παιδιά διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσησης και θανάτου από mpox. Τα μικρά παιδιά μπορεί να εμφανίσουν εντονότερα συμπτώματα σε σύγκριση με υγιείς ενήλικες και χρειάζονται προσεκτική κλινική παρακολούθηση.
Ωστόσο, αυτή η εικόνα πρέπει να ερμηνεύεται με προσοχή. Σε χώρες με περιορισμένους υγειονομικούς πόρους, οι οικογένειες συχνά αναζητούν ταχύτερα ιατρική βοήθεια όταν αρρωσταίνει ένα παιδί, με αποτέλεσμα τα διαθέσιμα στοιχεία να μην αποτυπώνουν πλήρως την πραγματική κατανομή των κρουσμάτων ανά ηλικιακή ομάδα. Ε
ξίσου ανησυχητικό είναι ότι τα επιβεβαιωμένα κρούσματα στη Γουινέα-Μπισάου δεν φαίνεται να συνδέονται μεταξύ τους. Η απουσία σαφών επιδημιολογικών συνδέσεων υποδηλώνει ευρύτερη κυκλοφορία του ιού στην κοινότητα και ενδεχόμενα μη εντοπισμένα περιστατικά.
Εμβόλια και θεραπείες για τον ιό Mpox
Ο ΠΟΥ συνιστά δύο εμβόλια για την πρόληψη του mpox. Αυτά μπορούν να χορηγηθούν προληπτικά σε άτομα υψηλού κινδύνου ή ως μετα-εκθεσιακή προφύλαξη σε άτομα που ήρθαν σε επαφή με επιβεβαιωμένο κρούσμα, ώστε να περιοριστεί η περαιτέρω μετάδοση. Το μεγαλύτερο εμπόδιο παραμένει η άνιση πρόσβαση: οι περισσότερες διαθέσιμες δόσεις βρίσκονται σε χώρες υψηλού εισοδήματος, ενώ οι χώρες χαμηλού εισοδήματος —συχνά πιο κοντά στα επίκεντρα μετάδοσης— αντιμετωπίζουν ελλείψεις. Ένα νέο παγκόσμιο απόθεμα εμβολίων αναμένεται να επιταχύνει τη διανομή δόσεων εκεί όπου εμφανίζονται εξάρσεις και να βοηθήσει τους κατασκευαστές να προγραμματίσουν την παραγωγή τους με μεγαλύτερη προβλεψιμότητα.
Όσον αφορά τη θεραπεία, η υποστηρικτική φροντίδα παραμένει θεμέλιος λίθος: αντιμετώπιση πόνου και πυρετού, επαρκής ενυδάτωση, προσεκτική περιποίηση δερματικών βλαβών και έγκαιρη αντιμετώπιση επιπλοκών. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις και ανάλογα με τις εθνικές κατευθυντήριες οδηγίες, μπορεί να εξετάζονται ειδικές θεραπευτικές παρεμβάσεις. Η ισότιμη πρόσβαση στη διάγνωση και τη φροντίδα είναι κρίσιμη για τον περιορισμό των επιπτώσεων του ιού.
Για την πρόληψη του ιού Mpox δεν αρκούν τα εμβόλια
Τα εμβόλια είναι απαραίτητο εργαλείο, αλλά δεν αποτελούν από μόνα τους λύση. Η έγκαιρη ανίχνευση κρουσμάτων, η συστηματική ιχνηλάτηση επαφών, η απομόνωση όπου χρειάζεται, η σαφής ενημέρωση του κοινού και η ισχυρή επιτήρηση δημόσιας υγείας είναι καθοριστικοί πυλώνες για τον έλεγχο της μετάδοσης.
Η πρακτική πρόληψη περιλαμβάνει την αποφυγή στενής επαφής με άτομα που εμφανίζουν συμπτώματα, την τήρηση οδηγιών για υγιεινή χεριών και επιφανειών και την αναζήτηση ιατρικής συμβουλής σε περίπτωση ύποπτων δερματικών βλαβών ή πυρετού μετά από έκθεση.
Η συνεργασία μεταξύ διεθνών οργανισμών, κυβερνήσεων και κοινοτήτων είναι εξίσου σημαντική. Η στοχευμένη επικοινωνία κινδύνου προς πληθυσμούς που πλήττονται δυσανάλογα, καθώς και η άρση εμποδίων στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, μπορούν να περιορίσουν ταχύτατα τα σιωπηρά δίκτυα μετάδοσης.
