Η σχέση μεταξύ των δυτικών χωρών, με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες, και του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν έχει συνδεθεί στενά με τη μορφή διακυβέρνησης στο Ιράν, ανεξάρτητα από τους στόχους του προγράμματος.
Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ακολούθησε πολλούς δρόμους, που μπορούν να χωριστούν σε δύο φάσεις: τη φάση πριν από την Ισλαμική Επανάσταση και τη φάση μετά την Ισλαμική Επανάσταση. Οι διαφορές μεταξύ των δύο φάσεων ήταν εμφανείς στις προθέσεις και τους στόχους του Ιράν σχετικά με αυτό το πρόγραμμα και στη δέσμευση της Δύσης, ιδιαίτερα με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη θεμελιώδη αλλαγή που συνέβη στις πολιτικές του Ιράν μετά την επανάσταση, από μια χώρα συμμαχική με το δυτικό μπλοκ που εκπροσωπείται από την κυβέρνηση των ΗΠΑ σε μια χώρα εχθρική προς αυτήν.
Το Πυρηνικό Πρόγραμμα του Ιράν πριν από την Ισλαμική Επανάσταση: Εποπτεία των ΗΠΑ και Δυτική Υποστήριξη
Οι απαρχές του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν χρονολογούνται στη δεκαετία του 1950 και συγκεκριμένα στο 1957, όταν ο τότε Σάχης του Ιράν, Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί, υπέγραψε πυρηνική συμφωνία με τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ντουάιτ Αϊζενχάουερ υπό την αιγίδα του προγράμματος «Ατομικής Ενέργειας for Peace» του τελευταίου. Ακολούθησε το 1959 από τις Ηνωμένες Πολιτείες που προμήθευσαν το Ιράν με την πρώτη του επιστημονική εγκατάσταση για έρευνα πυρηνικής τεχνολογίας. Είχε προηγηθεί το 1958 η μεταφορά του Ινστιτούτου Πυρηνικών Επιστημών, που συνδέεται με το Σύμφωνο της Βαγδάτης, από το Ιράκ στο Ιράν.
Στα αρχικά του στάδια, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν προχώρησε κάπως αργά μέχρι το 1967, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες προμήθευσαν το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών της Τεχεράνης με έναν μικρό ερευνητικό αντιδραστήρα 5 μεγαβάτ. Το 1973, ο Σάχης αποκάλυψε τα σχέδιά του να εγκαταστήσει 23.000 μεγαβάτ πυρηνικής ενέργειας στο Ιράν μέχρι τα τέλη του περασμένου αιώνα, αναθέτοντας στον νεοσύστατο Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας του Ιράν (AEOI) να επιβλέπει αυτό το έργο.
Οι πρώτες προσπάθειες εμπλουτισμού ουρανίου του Ιράν χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1970, όταν απέκτησε ένα σύστημα εμπλουτισμού με λέιζερ από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γερμανία. Κατά τη δεκαετία του 1970, το Ιράν υπέγραψε επίσης πολυάριθμες συμβάσεις πυρηνικής τεχνολογίας με ξένους προμηθευτές και επένδυσε στην εκπαίδευση και την κατάρτιση του προσωπικού του.
Το 1976, το Ιράν πλήρωσε 1 δισεκατομμύριο δολάρια για μερίδιο 10% στο εργοστάσιο εμπλουτισμού ουρανίου Tricastin της Eurodif στη Γαλλία και μερίδιο 15% στο ορυχείο ουρανίου RTZ στο Rossing της Ναμίμπια. Στο ίδιο πλαίσιο, αξίζει να σημειωθεί ότι η κυβέρνηση της Δυτικής Γερμανίας σύναψε συμφωνία με την κυβέρνηση του Σάχη το 1974, με αμερικανική έγκριση, για την κατασκευή του πρώτου πυρηνικού αντιδραστήρα του Ιράν, του Πυρηνικού Σταθμού Μπουσέρ. Η Union of Energy Factories, θυγατρική της γερμανικής εταιρείας Siemens, ξεκίνησε την πρώτη φάση κατασκευής το 1975, πριν σταματήσει την κατασκευή με την απόσυρση της Γερμανίας από τη συμφωνία μετά την επανάσταση το 1979.
Στη συνέχεια, το Ιράν συνήψε συμφωνία πυρηνικής συνεργασίας με τη Σοβιετική Ένωση το 1989, με αποκορύφωμα το 1992 την υπογραφή της πρώτης συμφωνίας του εργοστασίου της Τεχεράνης με εταιρείες της Μόσχας για την ολοκλήρωση της κατασκευής του.
Η υπογραφή από την προεπαναστατική κυβέρνηση της Τεχεράνης σύμβασης 700 εκατομμυρίων δολαρίων για την αγορά 600 τόνων του λεγόμενου «κίτρινου κέικ ουρανίου» από τη Νότια Αφρική (κατά τη διάρκεια του φιλοδυτικού καθεστώτος του απαρτχάιντ) το 1976 παραμένει σημείο καμπής στο πυρηνικό πρόγραμμα του Σάχη. Το Yellowcake (επίσης αποκαλούμενο urania) είναι ένας τύπος κονιοποιημένου συμπυκνώματος ουρανίου που λαμβάνεται από διαλύματα έκπλυσης, σε ένα ενδιάμεσο στάδιο της επεξεργασίας των μεταλλευμάτων ουρανίου. Πρόκειται για ένα στάδιο της επεξεργασίας του ουρανίου μετά την εξόρυξή του αλλά πριν από την κατασκευή καυσίμων ή ουρανίου
Αυτό το στοιχείο «συμπυκνωμένου ουρανίου» χρησιμοποιείται για την προετοιμασία καυσίμων για πυρηνικούς αντιδραστήρες, αλλά μπορεί επίσης να εμπλουτιστεί για την κατασκευή πυρηνικών όπλων. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αντιτάχθηκαν στην κίνηση του Σάχη, παρά το γεγονός ότι η απόκτηση «κίτρινου κέικ ουρανίου» ήταν ένα σκαλοπάτι για την παραγωγή «εξαφθοριούχου ουρανίου», ενός αερίου που μπορεί να τροφοδοτήσει μια μονάδα εμπλουτισμού. Ανάλογα με το σχεδιασμό των φυγοκεντρητών και τον απαιτούμενο κύκλο παραγωγής, το εμπλουτισμένο ουράνιο που προκύπτει είναι κατάλληλο για χρήση σε εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας ή για «κατασκευή πυρηνικού όπλου».
Η τροχιά του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν στην προεπαναστατική περίοδο δείχνει ότι οι φιλοδοξίες του Σάχη δεν σταματούσαν στον εμπλουτισμό ουρανίου, για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας για πολιτικούς σκοπούς, ιδιαίτερα αφού η ανάπτυξη του πυρηνικού προγράμματος μεταξύ του 1950 και του 1970 συνέπεσε με μεγάλα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα στην περιοχή. Εκείνη την εποχή, το Ιράν χαρακτηρίστηκε ως ο «αστυνομικός του Κόλπου». Ο Σάχης προσπάθησε να ενισχύσει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν,γεγονός που θα του επέτρεπε να ασκήσει πολιτικό έλεγχο στην περιοχή του Κόλπου, ιδιαίτερα υπό την αιγίδα και την υποστήριξη της Δύσης.
Επιπλέον, η κυβέρνηση του Σάχη έθεσε γρήγορα τις βάσεις για την ανάπτυξη «πυρηνικών όπλων», όσον αφορά στην τεχνολογία. Είναι αξιοσημείωτο ότι η δεκαετία του 1970, που θεωρείται σημείο καμπής στο ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, συνέπεσε με την είσοδο της Ινδίας και του Πακιστάν (γειτονικές χώρες του Ιράν) στη λέσχη των χωρών που διαθέτουν στρατιωτική πυρηνική τεχνολογία. Αυτό μας φέρνει πίσω σε δηλώσεις που αποδίδονται στον Σάχη ότι «το Ιράν θα εγκαταλείψει τους αυτοεπιβεβλημένους περιορισμούς του στην πυρηνική παραγωγή εάν κάποια χώρα αναπτύξει και παράγει πυρηνικά όπλα».
Το εκτελεστικό διάταγμα που υπογράφηκε από τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ Τζέραλντ Φορντ το 1976, που επέτρεπε στο Ιράν να αγοράσει και να λειτουργήσει μια εγκατάσταση που θα διαχώριζε το πλουτώνιο, θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς, παράγοντες που καταδεικνύουν την έλλειψη αντίθεσης των ΗΠΑ στο Ιράν να ακολουθήσει το «δρόμο» της παραγωγής πυρηνικής βόμβας, τουλάχιστον. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα δεδομένου ότι η διαδικασία διαχωρισμού του πλουτωνίου από το ουράνιο με χρήση αναλωμένου καυσίμου και με χρήση συγκεκριμένης τεχνολογίας, είναι πρακτικά ένα από τα υψηλότερα επίπεδα επιτεύγματος για την δημιουργία αυτής της βόμβας.
Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν μετά την ισλαμική επανάσταση
Ήταν σημαντικό να δοθεί μια επισκόπηση της δυτικής προσέγγισης στο πυρηνικό πρόγραμμα του Σάχη πριν από την επανάσταση, για να αποδειχθεί ότι οι δυτικές χώρες, με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες, παρείχαν όλη την απαραίτητη υποστήριξη στην κυβέρνηση του Σάχη στο Ιράν για να προωθήσει το πυρηνικό του πρόγραμμα. Έκαναν ακόμη τα στραβά μάτια στα βήματα που έκανε ο Σάχης για να αποκτήσει τελικά ένα πυρηνικό όπλο, αν το πρόγραμμά του είχε ολοκληρωθεί, και σε πολλές περιπτώσεις, παρείχε κάλυψη για αυτά τα βήματα. Στη συνέχεια αποχώρησαν από όλες τις συμφωνίες που σχετίζονται με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν στη μεταεπαναστατική περίοδο. Πολλά ακανθώδη νομικά ζητήματα παραμένουν, τα οποία το Ιράν εξακολουθεί να απαιτεί να εφαρμοστούν, συμπεριλαμβανομένων των αποζημιώσεων, των κεφαλαίων και της κατασχεθείσας τεχνολογίας.
Δεδομένης της συνεργασίας που παρείχαν οι δυτικές χώρες στην κυβέρνηση του Σάχη, η πρώτη που αντιμετώπισε οποιοδήποτε ιρανικό στρατιωτικό πυρηνικό πρόγραμμα ήταν η ισλαμική επαναστατική κυβέρνηση στο Ιράν, η οποία βασίστηκε σε ρητή φετβά του ηγέτη της, Αγιατολάχ Χομεϊνί, που απαγόρευε την παραγωγή ή τη χρήση χημικών ή πυρηνικών όπλων. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί αναφέρεται επίσης ότι διέταξε τη διάλυση της μυστικής έρευνας για τα πυρηνικά όπλα.
Αυτό το φετβά ενισχύθηκε από τον Αγιατολάχ Χαμενεΐ τις τελευταίες δεκαετίες, ιδιαίτερα το διάσημο φετβά του το 2003 κατά την έναρξη των διαπραγματεύσεων, όπου δήλωσε: «Εκτός από τα πυρηνικά όπλα, άλλα είδη όπλων μαζικής καταστροφής, όπως χημικά και βιολογικά όπλα, αποτελούν πραγματική απειλή για την ανθρωπότητα. Είμαστε έτοιμοι να αναπτύξουμε όλες τις δυνατότητές τους για να τα αντιμετωπίσουμε. Θεωρούμε ότι η χρήση αυτών των όπλων είναι χαραμ (απαγορευμένη) και η προσπάθεια για την προστασία της ανθρωπότητας από αυτή τη μεγάλη καταστροφή είναι καθήκον όλων».
Σε ομιλία του μετά την υπογραφή της συμφωνίας το 2015, ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ δήλωσε: «Καμία δύναμη δεν μπορεί να σταθεί εμπόδιο στο Ιράν εάν θέλει να κατασκευάσει μια πυρηνική βόμβα, αλλά το Ιράν δεν θέλει να κατασκευάσει μια επειδή έρχεται σε αντίθεση με τον ισλαμικό νόμο και το Ισλάμ». Ως εκ τούτου, οι περιορισμοί που έχει επιβάλει το Ιράν στη χρήση του πυρηνικού του προγράμματος για στρατιωτικούς σκοπούς είναι αυστηρότεροι από τους περιορισμούς που απαιτούνται από τη Δύση για να εμποδίσει το Ιράν να παράγει πυρηνικό όπλο.
Μεταξύ της «θρησκευτικής απαγόρευσης» των πυρηνικών όπλων σε ένα κράτος του οποίου το σύστημα βασίζεται στις ισλαμικές διδασκαλίες και της απεριόριστης υποστήριξης για το πυρηνικό πρόγραμμα του Σάχη, το οποίο έχει πάρει μια μη ειρηνική κατεύθυνση, οι δυτικές χώρες, που ισχυρίζονται ότι το τρέχον πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν αποτελεί απειλή για την «παγκόσμια ειρήνη και ασφάλεια», βρίσκονται ανάμεσα σε δύο πολιτικές απαγορεύσεις. Πρώτον, η κατοχή τους πυρηνικών κεφαλών, ιδιαίτερα από τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καταδικάζεται πριν από κάθε άλλη πορεία του ιρανικού προγράμματος, ανεξάρτητα από τους στόχους του. Δεύτερον, η αποτυχία τους να βοηθήσουν το μεταπολεμικό Ιράν, όπως έκαναν πριν από την επανάσταση, ακόμη και η προσπάθειά τους να παρεμποδίσουν το ειρηνικό πυρηνικό του πρόγραμμα, τους τοποθετεί στην κατηγορία του «πολιτικού οπορτουνισμού», που δεν σχετίζεται με καμία ανησυχία. Πολιτικές πιέσεις και οπορτουνισμός
Οι δυτικές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν υποχρεούνται να βασίζονται αποκλειστικά σε μια θρησκευτική φετβά για να πείσουν το Ιράν ότι δεν θα ακολουθήσει στρατιωτική πορεία στο πυρηνικό του πρόγραμμα. Αυτό, θα έλεγε κανείς, «δεσμεύει μόνο το Ιράν και δεν περιλαμβάνεται στις διεθνείς σχέσεις ή το διεθνές δίκαιο». Ωστόσο, αυτό που είναι ουσιώδες στο διεθνές σύστημα είναι να μην υποθέσει κανείς ότι «το θέμα έχει συμβεί» με βάση την πολιτική θέση ενός κράτους, με τη μόχλευση του μέσα από οικονομικές πιέσεις για να το αναγκάσει να κάνει εγχώριες και ξένες πολιτικές παραχωρήσεις.
Μέχρι σήμερα, κανένας οργανισμός, ιδιαίτερα ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), δεν έχει αποδείξει ότι το Ιράν εργάζεται για την κατασκευή πυρηνικής βόμβας και κανένα μέρος δεν μπόρεσε να συγκεντρώσει αποδεικτικά στοιχεία για αυτό.
Όσον αφορά την πυρηνική συμφωνία που υπογράφηκε το 2015, παρά την αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από αυτήν, αντικατοπτρίζει τη σταθερότητα του Ιράν απέναντι στα εμπόδια και την πίεση της Δύσης από τη δεκαετία του 1990. Οι δυτικές χώρες κατέφυγαν σε αυτό ως συμβιβασμό αφού εξάντλησαν όλες τις δυνατότητες για να σταματήσουν την πρόοδο του Ιράν στον πυρηνικό τομέα. Διαφορετικά, θα είχε ολοκληρωθεί το 2003, με την ημερομηνία έναρξης των διαπραγματεύσεων.
Μία από τις πιο εξέχουσες μεθόδους που ακολουθούν οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι το πρόγραμμα που ξεκίνησε η CIA το 2005 με τον τίτλο «Ιρανική πυρηνική πλύση εγκεφάλου», που είχε ως στόχο να ενθαρρύνει τους Ιρανούς που εμπλέκονται στο πυρηνικό πρόγραμμα να αυτομολήσουν στη Δύση μέσω δελεαστικών προτάσεων.
Η πρόθεση κατοχής στρατιωτικού πυρηνικού όπλου δεν υπήρχε από τις πρώτες μέρες της ισλαμικής επανάστασης. Εάν ίσχυε κάτι τέτοιο το μεταεπαναστατικό Ιράν θα είχε πετύχει την κατασκευή πυρηνικής βόμβας μέσα σε λίγα χρόνια, στηριζόμενο στην κληρονομιά της κυβέρνησης του Σάχη σε αυτό το ζήτημα.
