Η ικανότητα να φανταζόμαστε θεωρούνταν για πολλά χρόνια αποκλειστικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Ωστόσο, μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε αυτή την εβδομάδα στο επιστημονικό περιοδικό Science, παρουσιάζει πειραματικά στοιχεία ότι οι πίθηκοι έχουν επίσης την ικανότητα να προσποιούνται. Τα ευρήματα της μελέτης υποδηλώνουν ότι οι πίθηκοι διαθέτουν φαντασία- μια ικανότητα που ίσως ανάγεται στους κοινούς μας προγόνους.
«Αυτό είναι ένα από αυτά τα πράγματα που υποθέτουμε ότι είναι ξεχωριστά για το είδος μας», δήλωσε στους New York Times ο Κρίστοφερ Κρούπενιε, γνωστικός επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins και συγγραφέας της μελέτης.
Οι ερευνητές γνωρίζουν εδώ και καιρό ότι οι πίθηκοι μπορούν να φανταστούν και να συμμετέχουν σε υποθετικά σενάρια. Για παράδειγμα, εάν ένας πίθηκος παρακολουθήσει κάποιον να κρύβει φαγητό μέσα σε ένα φλιτζάνι, μπορεί να φανταστεί ότι το φαγητό είναι εκεί παρόλο που δεν το βλέπει. Επειδή αυτή η αντίληψη είναι η πραγματικότητα – το φαγητό είναι στην πραγματικότητα εκεί – ο πίθηκος διατηρεί μόνο μία άποψη για τον κόσμο, αυτήν που γνωρίζει ότι είναι αληθινή.
«Η μελέτη υποδηλώνει ότι μπορούν, ταυτόχρονα, να εξετάσουν πολλαπλές απόψεις για τον κόσμο και να διακρίνουν το πραγματικό από το φανταστικό» εξήγησε ο Κρίστοφερ Κρούπενιε.
Οι μπονόμπο, ένα απειλούμενο είδος που ζει αποκλειστικά στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, είναι δύσκολο να μελετηθούν στην άγρια φύση. Για αυτήν την έρευνα, ο Δρ. Κρούπενιε και η Δρ. Αμάλια Μπάστος, γνωστική επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του St. Andrews, συνεργάστηκαν με τον οργανισμό Ape Initiative για να μελετήσουν τον Κάνζι, έναν αρσενικό μπονόμπο ο οποίος είχε γεννηθεί σε αιχμαλωσία και πέθανε το 2025 σε ηλικία 44 ετών. Ο Κάνζι ήταν ο πρώτος του είδους του που κατανόησε στοιχεία της αγγλικής γλώσσας και έμαθε να επικοινωνεί μέσω συμβόλων που αντιπροσώπευαν λέξεις.
«Παιχνίδια τσαγιού»
Η ερευνητική ομάδα δημιούργησε τρία σενάρια. Το πρώτο βασίστηκε σε πειράματα που διεξήχθησαν τη δεκαετία του 1980 και αφορούσαν φανταστικά παιχνίδια στα οποία συμμετείχαν παιδιά. Σε αυτό το σενάριο, ο Κάνζι παρακολούθησε έναν επιστήμονα ο οποίος καθόταν σε ένα μικρό τραπέζι στο οποίο βρίσκονταν δύο άδεια φλιτζάνια και μια άδεια κανάτα. Στη συνέχεια, ο ερευνητής προσποιήθηκε ότι γέμισε και τα δύο φλιτζάνια με χυμό και μετά άδειασε το ένα, ρίχνοντας τον φανταστικό χυμό πίσω στην κανάτα.
Σε αυτό το σημείο, αν ο Κάνζι παρακολουθούσε προσεκτικά τον ερευνητή, θα έπρεπε να είχε συνειδητοποιήσει ότι το ένα ποτήρι περιείχε ακόμα χυμό και ότι το άλλο ήταν άδειο. Και πράγματι, όταν τον ρώτησαν πού είναι ο χυμός, ο μπονόμπο έδειξε το ποτήρι που περιείχε το φανταστικό υγρό πιο συχνά από ό,τι θα περίμενε κανείς εάν ήταν τυχαίο.
Στο δεύτερο πείραμα, οι ερευνητές έδειξαν στον Κάνζι και πάλι δύο ποτήρια: το ένα με πραγματικό χυμό και το άλλο με φανταστικό. Όταν τον ρώτησαν πού είναι ο χυμός, ο μπονόμπο έδειξε το ποτήρι με τον πραγματικό χυμό, και πάλι πιο συχνά από ό,τι θα περίμενε κανείς εάν ήταν τυχαίο.
Το τρίτο πείραμα ακολούθησε την ίδια λογική με το πρώτο, αντικαθιστώντας τον φανταστικό χυμό με σταφύλια. Παρά την απουσία πραγματικών αντικειμένων, ο Κάνζι κατάφερε να εντοπίσει τη σωστή θέση σε περισσότερες από τις μισές περιπτώσεις.
«Η μελέτη δείχνει ότι τα ζώα είναι σε θέση να κατανοήσουν την έννοια της προσποίησης σε ένα ελεγχόμενο πειραματικό πλαίσιο, κάτι που μέχρι τώρα δεν είχε τεκμηριωθεί», ανέφερε η Δρ. Αμάλια Μπάστος.
«Επειδή μοιραζόμαστε αυτή την ικανότητα με τους μπονόμπο, μπορούμε λογικά να υποθέσουμε ότι κάτι τέτοιο ανάγεται στον κοινό μας πρόγονο. Αυτό θα ήταν κάπου μεταξύ 6 και 9 εκατομμυρίων ετών», είπε η ερευνήτρια.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο μπονόμπο δεν επιβραβευόταν για τη σωστή απάντηση, πράγμα που σημαίνει ότι δεν μάθαινε απλώς μια επιθυμητή αντίδραση βασισμένη στις κινήσεις του ανθρώπου. Η ομάδα επισημαίνει ότι δεν είναι σαφές αν τα ευρήματά τους ισχύουν και για πιθήκους που δεν έχουν εκπαιδευτεί να επικοινωνούν με ανθρώπους, αλλά τονίζουν ότι τα αποτελέσματα παρέχουν πειραματική απόδειξη ότι και ένα ζώο μπορεί να ακολουθήσει φανταστικά αντικείμενα σε υποθετικά σενάρια.
«Ως εκ τούτου, τα ευρήματά μας υποδηλώνουν ότι η ικανότητα αναπαράστασης φανταστικών αντικειμένων δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινη», έγραψαν οι ερευνητές.
«Είναι εντυπωσιακό το ότι οι άνθρωποι εκπλήσσονται που οι πιο κοντινοί μας ζωντανοί συγγενείς μπορούν να κάνουν κάτι που κάνουμε και εμείς, δεδομένου ότι οι πίθηκοι διαθέτουν προηγμένες γνωστικές ικανότητες και πρέπει να πλοηγηθούν σε πολύπλοκα κοινωνικά και οικολογικά περιβάλλοντα», δήλωσε στον Guardian η Δρ. Ζάννα Κλέι, συγκριτική και αναπτυξιακή ψυχολόγος με εξειδίκευση στην πρωτευοντολογία στο Πανεπιστήμιο Durham, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη.
«Θα ήταν πιο εκπληκτικό αν βρίσκαμε αυτή την ικανότητα σε πιο μακρινά συγγενικά είδη με πιο διαφοροποιημένες κοινωνικές και γνωστικές ικανότητες» πρόσθεσε.
