Οι υπουργοί Εσωτερικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης έδωσαν σήμερα, στο Λουξεμβούργο, την τελική έγκριση στον νέο Κανονισμό για την επιστροφή υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν παράνομα στην Ένωση. Παράλληλα, η ελληνική πρόταση για το μεταναστευτικό και ειδικότερα για την αντιμετώπιση της εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών αναμένεται να συζητηθεί στο επόμενο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, στις αρχές Δεκεμβρίου στις Βρυξέλλες.
Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί την ολοκλήρωση της νομοθετικής διαδικασίας για ένα από τα πλέον πολυσυζητημένα κείμενα της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής. Ο νέος Κανονισμός αντικαθιστά την Οδηγία Επιστροφών του 2008 και συμπληρώνει το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, δημιουργώντας για πρώτη φορά σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης το νομικό πλαίσιο για τη λειτουργία κέντρων επιστροφής σε χώρες εκτός ΕΕ.
Η ελληνική πρόταση για το μεταναστευτικό στο επίκεντρο
Προσερχόμενος στη συνεδρίαση, ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνος Πλεύρης, υποστήριξε ότι το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και ο νέος Κανονισμός επιστροφών έχουν ήδη αρχίσει να αποδίδουν, καθώς οι ροές προς την Ευρώπη μειώνονται και ο αριθμός των επιστροφών αυξάνεται.
Ωστόσο, ο Έλληνας υπουργός τόνισε ότι τα υφιστάμενα εργαλεία δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων, όπως εκείνες που αντιμετώπισε η Ελλάδα στον Έβρο και αντιμετωπίζει σήμερα η Ισπανία στη Θέουτα. Στο πλαίσιο αυτό, παρουσίασε στους Ευρωπαίους ομολόγους του την πρόταση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη για τη δημιουργία έκτακτου μηχανισμού στήριξης των κρατών μελών.
Η πρόταση προβλέπει ότι, σε περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης ή οργανωμένης εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών, θα μπορούν να ενεργοποιούνται αυξημένα μέτρα επιτήρησης των εξωτερικών συνόρων, να αναστέλλεται προσωρινά η εξέταση αιτήσεων ασύλου και να δρομολογούνται διαδικασίες επιστροφής. Όπως ανέφερε ο κ. Πλεύρης, στόχος είναι η Ευρώπη να διαθέτει ένα πιο αποτελεσματικό και ενιαίο πλαίσιο προστασίας των συνόρων της.
Ο Ευρωπαίος επίτροπος Μάγκνους Μπρούνερ ευχαρίστησε την Ελλάδα για την πρωτοβουλία και επιβεβαίωσε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατόπιν εντολής της προέδρου Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, επεξεργάζεται ήδη τις ελληνικές προτάσεις. Σύμφωνα με πληροφορίες, το ζήτημα αναμένεται να ενταχθεί στην ημερήσια διάταξη του επόμενου Συμβουλίου, ώστε να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο ο προτεινόμενος μηχανισμός μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς το ισχύον Σύμφωνο και τους σχετικούς ευρωπαϊκούς κανονισμούς.
Ο νέος Κανονισμός για τις επιστροφές
Ο νέος Κανονισμός θεσπίζει κοινότερους και αυστηρότερους κανόνες για την επιστροφή όσων δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Ιρλανδός υπουργός Δικαιοσύνης, Εσωτερικών και Μετανάστευσης, Τζιμ Ο’Κάλαχαν, η χώρα του οποίου ασκεί την εκ περιτροπής προεδρία του Συμβουλίου, σημείωσε ότι περίπου δύο στους τρεις ανθρώπους που λαμβάνουν εντολή να εγκαταλείψουν την ΕΕ δεν αναχωρούν τελικά.
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι αναθεωρημένοι κανόνες θα επιτρέψουν στα κράτη μέλη να πραγματοποιούν ταχύτερες και αποτελεσματικότερες επιστροφές. Η αποτελεσματική εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής θεωρείται κρίσιμο στοιχείο για μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική, ιδιαίτερα σε συνδυασμό με τις προβλέψεις του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο.
Οι υπήκοοι τρίτων χωρών που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής θα υποχρεούνται να εγκαταλείψουν το κράτος μέλος και να συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές. Σε περίπτωση άρνησης συνεργασίας, μπορούν να επιβληθούν κυρώσεις, όπως περικοπή παροχών που προβλέπονται από την εθνική νομοθεσία, αποκλεισμός από κίνητρα εθελοντικής επιστροφής, χρηματικά πρόστιμα ή ακόμη και ποινικές κυρώσεις, όπου αυτό προβλέπεται από το εθνικό δίκαιο.
Η απόφαση επιστροφής θα προβλέπει, κατά κανόνα, προθεσμία αναχώρησης έως 30 ημέρες. Η απαγόρευση εισόδου στην ΕΕ μπορεί να φτάνει έως τα 10 έτη και, σε δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις, έως τα 20 έτη.
Κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες
Η πλέον πολιτικά ευαίσθητη πρόβλεψη βρίσκεται στο άρθρο 14 του Κανονισμού. Η διάταξη επιτρέπει την επιστροφή ατόμων που έχουν λάβει απόφαση απομάκρυνσης σε τρίτη χώρα με την οποία δεν έχουν άμεσο δεσμό. Πρόκειται για χώρα που δεν είναι απαραίτητα η χώρα καταγωγής τους, η χώρα προηγούμενης συνήθους διαμονής ή χώρα στην οποία διαθέτουν δικαίωμα εισόδου και παραμονής.
Για τη λειτουργία τέτοιων κέντρων απαιτείται συμφωνία ή ειδική ρύθμιση με την τρίτη χώρα υποδοχής. Οι συμφωνίες αυτές θα μπορούν να συνάπτονται μόνο με χώρες που σέβονται τα διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις αρχές του διεθνούς δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της μη επαναπροώθησης.
Κάθε συμφωνία θα πρέπει να καθορίζει με σαφήνεια τις διαδικασίες επιστροφής, τους όρους παραμονής των ενδιαφερομένων, τις υποχρεώσεις των δύο πλευρών και τις συνέπειες σε περίπτωση παραβίασης των όρων ή σημαντικής επιδείνωσης της κατάστασης στη χώρα υποδοχής. Εφόσον προβλέπεται μεταγενέστερη επιστροφή στη χώρα καταγωγής, θα πρέπει επίσης να ρυθμίζεται τι θα συμβεί αν αυτή η μεταφορά καταστεί αδύνατη.
Παράλληλα, θα πρέπει να προβλέπεται ανεξάρτητος φορέας ή μηχανισμός παρακολούθησης της εφαρμογής της συμφωνίας. Οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται ρητά από την επιστροφή σε τέτοια κέντρα.
Τα κράτη μέλη θα οφείλουν να ενημερώνουν εγκαίρως τα γειτονικά κράτη μέλη όταν διαπραγματεύονται συμφωνία με τρίτη χώρα που συνορεύει μαζί τους. Επίσης, θα πρέπει να γνωστοποιούν κάθε συμφωνία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στα υπόλοιπα κράτη μέλη πριν από την έναρξη ισχύος ή την προσωρινή εφαρμογή της.
Κράτηση και Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής
Η κράτηση με σκοπό την απομάκρυνση δεν μπορεί να υπερβαίνει τους 12 μήνες σε ένα κράτος μέλος. Σε περιπτώσεις μη συνεργασίας ή καθυστερήσεων στην έκδοση των απαραίτητων εγγράφων από τρίτες χώρες, η διάρκεια μπορεί να παρατείνεται έως τους 24 μήνες.
Ο Κανονισμός δημιουργεί, επίσης, την Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής. Πρόκειται για κοινό έντυπο στο οποίο θα καταγράφονται τα βασικά στοιχεία κάθε απόφασης επιστροφής, ώστε οι αρχές των άλλων κρατών μελών να μπορούν να την αναγνωρίζουν και να έχουν πρόσβαση στις απαραίτητες πληροφορίες.
Η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων παραμένει προς το παρόν προαιρετική. Ωστόσο, το ζήτημα θα επανεξεταστεί τρία χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του Κανονισμού, με την Επιτροπή να μπορεί τότε να προτείνει την υποχρεωτική εφαρμογή της.
Αυστηρότερο πλαίσιο για απειλές δημόσιας τάξης
Ειδικές ρυθμίσεις αφορούν υπηκόους τρίτων χωρών που θεωρούνται απειλή για τη δημόσια τάξη ή την εθνική ασφάλεια, για τους οποίους υπάρχουν ενδείξεις συμμετοχής σε σοβαρά αδικήματα ή σύνδεσης με τρομοκρατικές δραστηριότητες.
Οι αποφάσεις επιστροφής σε αυτές τις περιπτώσεις θα εκτελούνται κατά προτεραιότητα. Τα κράτη μέλη θα μπορούν να επιβάλλουν ακόμη και αόριστη απαγόρευση εισόδου, εφόσον αυτή είναι δικαιολογημένη και αναλογική. Παράταση της κράτησης πέραν των 24 μηνών θα είναι δυνατή μόνο με δικαστική απόφαση και θα πρέπει να επανεξετάζεται τουλάχιστον ανά τρίμηνο.
Ο Κανονισμός θα δημοσιευθεί στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα τεθεί σε ισχύ την επόμενη ημέρα. Ορισμένες διατάξεις, μεταξύ των οποίων εκείνες για τα κέντρα επιστροφής, θα εφαρμοστούν άμεσα, ενώ οι υπόλοιπες θα τεθούν σε εφαρμογή έναν χρόνο αργότερα, ώστε να προετοιμαστούν οι εθνικές διοικήσεις.
Η έγκριση από το Συμβούλιο ακολούθησε την ψηφοφορία της Ολομέλειας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στις 16 Σεπτεμβρίου και την προσωρινή συμφωνία μεταξύ των δύο συννομοθετών, η οποία είχε επιτευχθεί την 1η Ιουνίου. Η πρόταση της Επιτροπής είχε κατατεθεί τον Μάρτιο του 2025, μετά τη σχετική πρόσκληση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον Οκτώβριο του 2024.
Η ελληνική πρόταση για το μεταναστευτικό περνά πλέον στο επόμενο στάδιο, καθώς αναμένεται να συζητηθεί θεσμικά στις Βρυξέλλες. Το ζητούμενο είναι αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορέσει να διαμορφώσει έναν κοινό μηχανισμό για τις έκτακτες πιέσεις στα σύνορα, συνδυάζοντας αποτελεσματικότερη προστασία με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
