Με αφετηρία τη Σλοβακία και με ρητό στόχο να υπάρξει συμφωνία για τον προϋπολογισμό 2028-2034 έως το τέλος του έτους, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, ξεκινά τη δεύτερη περιοδεία του στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες της θητείας του, το λεγόμενο «Tour des Capitales». Πρόκειται για έναν γύρο τεσσάρων εβδομάδων που θα τον φέρει σε απευθείας επαφή με ηγέτες σχεδόν και των 27 κρατών-μελών, την ώρα που το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) αναδεικνύεται ήδη στο πιο μεγάλο —και πολιτικά πιο δύσκολο— χρηματοδοτικό πακέτο στην ιστορία της Ένωσης. Η περιοδεία Κόστα έχει, λοιπόν, έναν σαφή προσανατολισμό: να δημιουργήσει το πολιτικό έδαφος ώστε το ΠΔΠ να «κλειδώσει» πριν χαθεί πολύτιμος χρόνος και πριν σκληρύνουν περαιτέρω οι εθνικές γραμμές.
Το χρονοδιάγραμμα είναι συγκεκριμένο και πιεστικό. Η περιοδεία ξεκινά από τη Μπρατισλάβα, συνεχίζει σε Κεντρική Ευρώπη και χώρες της Βαλτικής και ολοκληρώνεται στα μέσα Σεπτεμβρίου. Η Σουηδία εξαιρείται προς το παρόν λόγω βουλευτικών εκλογών, κάτι που —όπως διευκρινίζει Ευρωπαίος αξιωματούχος— δεν συνδέεται με πολιτικά κριτήρια, όπως δεν συνδέεται και η σειρά των επισκέψεων: αυτή υπαγορεύεται κυρίως από γεωγραφικούς και πρακτικούς λόγους.
Το στοίχημα του χρόνου και της πολιτικής βούλησης
Στην καρδιά αυτής της κινητικότητας βρίσκεται η ανάγκη να μετατραπεί η γενική «δέσμευση» για συμφωνία σε πραγματική σύγκλιση. Η πολιτική ατμόσφαιρα, όπως περιγράφεται από το περιβάλλον του προέδρου, δείχνει ότι οι ηγέτες κατανοούν το διακύβευμα: αν ο νέος πολυετής προϋπολογισμός δεν συμφωνηθεί εγκαίρως, η ΕΕ κινδυνεύει να μπει στο 2028 με καθυστερήσεις, αβεβαιότητα και ένα θεσμικό-δημοσιονομικό κενό που θα επηρεάσει από τη συνοχή και την αγροτική πολιτική έως την άμυνα, την ανταγωνιστικότητα και την υποστήριξη της Ουκρανίας.
Η «εξίσωση» των τριών μεγεθών: προϋπολογισμός, συνεισφορές, ίδιοι πόροι
Το βασικό πλαίσιο της διαπραγμάτευσης συνοψίζεται σε μια εξίσωση τριών αλληλένδετων μεγεθών: το συνολικό ύψος του ΠΔΠ, το ύψος των εθνικών συνεισφορών και το πακέτο των νέων ιδίων πόρων. Το μήνυμα από το Συμβούλιο είναι καθαρό: δεν αρκεί μια απάντηση μόνο στο ένα σκέλος· απαιτείται «εύλογη» λύση και στα τρία, επειδή το ένα καθορίζει την αντοχή και τη βιωσιμότητα του άλλου.
Εδώ, όμως, προκύπτει το βαθύ ρήγμα. Οι λεγόμενες «λιτές» χώρες —με προεξάρχουσα τη Γερμανία και μαζί της Ολλανδία, Αυστρία, Σουηδία, Φινλανδία και Δανία— επιδιώκουν να συγκρατήσουν το συνολικό μέγεθος του προϋπολογισμού και να ανακατευθύνουν πόρους σε άμυνα, ανταγωνιστικότητα και στρατηγική αυτονομία. Στον αντίποδα, οι καθαροί αποδέκτες και οι «Φίλοι της Συνοχής» ζητούν προστασία των παραδοσιακών πολιτικών, με έμφαση στη γεωργία και την περιφερειακή ανάπτυξη, υποστηρίζοντας ότι χωρίς αυτές η ευρωπαϊκή σύγκλιση θα αποδυναμωθεί.
Παρά τις «κόκκινες γραμμές» που ακούγονται στις πρωτεύουσες, αξιωματούχος του Συμβουλίου επιχειρεί να μειώσει την ένταση της εικόνας: τα κράτη-μέλη υπερασπίζονται με σθένος τις θέσεις τους, αλλά ταυτόχρονα δείχνουν ισχυρή δέσμευση να υπάρξει κατάληξη εντός του έτους. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στην επιθετική υπεράσπιση εθνικών προτεραιοτήτων και στην κοινή ανάγκη για συμφωνία. Ενδεικτικό της ρευστότητας είναι ότι, παρά τις αναφορές σε «μεγάλες περικοπές», ο Γερμανός καγκελάριος δεν έχει μέχρι στιγμής μιλήσει με συγκεκριμένους αριθμούς, ενώ αντίστοιχα και η Γαλλία —παρά τις ιδιαίτερες ισορροπίες της— εκτιμάται ότι διαπραγματεύεται με την ίδια δεσμευτικότητα όπως οι υπόλοιποι.
Οι νέοι ίδιοι πόροι: γρίφος, όχι «μαγική λύση»
Στο πεδίο των ιδίων πόρων, η αίσθηση που μεταφέρεται είναι ότι «αν υπήρξε ποτέ κατάλληλη συγκυρία, είναι τώρα». Οι ηγέτες δείχνουν να αποδέχονται πως, κάποια στιγμή, θα πρέπει να ληφθεί πολιτική απόφαση πάνω στο συνολικό πακέτο, και όχι να «σπάσει» η συζήτηση σε απομονωμένα βέτο ανά πόρο.
Ωστόσο, οι προσδοκίες παραμένουν προσεκτικές: οι ίδιοι πόροι δεν αντιμετωπίζονται ως «ασημένια σφαίρα». Η επιλογή —ανάμεσα στις προτάσεις της Κομισιόν (πέντε) και στις ιδέες του Ευρωκοινοβουλίου (τρεις)— θα κριθεί με βάση τρία φίλτρα: σταθερότητα (προβλέψιμο έσοδο για επτά χρόνια), εφικτότητα (τεχνική και νομική) και πολιτική βιωσιμότητα. Και, κυρίως, υπάρχει μια σκληρή προθεσμία: οι πόροι πρέπει να είναι λειτουργικοί από την 1η Ιανουαρίου 2028, ώστε να μην στηριχθεί το ΠΔΠ σε «λογιστική αισιοδοξία» χωρίς πρακτική εφαρμογή.
Χρέος, δανεισμός και το σενάριο «NextGenerationEU 2.0»
Στο κεφάλαιο του χρέους, ο αξιωματούχος του Συμβουλίου ξεχωρίζει τρία επίπεδα συζήτησης. Πρώτον, τα δύο νέα διαρθρωτικά εργαλεία δανεισμού που ήδη περιλαμβάνονται στην πρόταση (catalyst instrument και crisis response instrument), σε μια λογική «δάνεια για δάνεια». Δεύτερον, το ενδεχόμενο rollover του υφιστάμενου NextGenerationEU, που θα μπορούσε να δημιουργήσει πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο. Τρίτον —και πιο ακανθώδες— το ενδεχόμενο ενός «NextGenerationEU 2.0», δηλαδή ενός νέου μεγάλου εργαλείου κοινού δανεισμού για επιχορηγήσεις. Αυτό το τελευταίο δεν περιλαμβάνεται στην πρόταση της Κομισιόν και συναντά σοβαρές αντιστάσεις, με την κυρίαρχη τάση να είναι τους επόμενους μήνες «να στενέψουν τα ζητήματα, όχι να διευρυνθούν», ώστε να βρεθεί μια ρεαλιστική ζώνη προσγείωσης.
Το επόμενο ορόσημο: Οκτώβριος και αναθεωρημένο πλαίσιο διαπραγμάτευσης
Η Ιρλανδική Προεδρία αναμένεται να καταθέσει αναθεωρημένο πλαίσιο διαπραγμάτευσης πριν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Οκτωβρίου, ακολουθώντας το κυπριακό «negobox» που προηγήθηκε. Ο Αντόνιο Κόστα επιχειρεί, μέσω της περιοδείας του, να «θερίσει» τη δυναμική που εκτιμά ότι έχει ήδη καλλιεργηθεί, μετατρέποντας τις διμερείς επαφές σε καθαρές πολιτικές εντολές προς συμφωνία.
Όταν τίθεται το επίμονο ερώτημα για ένα «Plan B», η απάντηση παραμένει σταθερά αρνητική: η στρατηγική είναι να μην κανονικοποιηθεί το σενάριο αποτυχίας, αλλά να εξαντληθεί το περιθώριο για κατάληξη εντός του έτους. Ακόμη και η σύγκληση ομάδων «ομοϊδεατών» χωρών, όπως αυτή που αποδίδεται στον Μερτς, αντιμετωπίζεται ως «φυσιολογικό» στοιχείο της ευρωπαϊκής μηχανικής.
Πέρα από το ΠΔΠ: άμυνα, διεύρυνση, Ουκρανία, μετανάστευση
Παρότι το ΠΔΠ είναι ο πυρήνας, η ατζέντα της περιοδείας εκτείνεται σε όλο το ευρωπαϊκό χαρτοφυλάκιο. Στην άμυνα και την ασφάλεια, το βάρος πέφτει ιδιαίτερα στην «ανατολική πτέρυγα», αλλά και στην ανάγκη οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες να μην είναι απλώς άθροισμα εθνικών αποφάσεων, αλλά να μεταφράζονται σε συλλογικές επενδύσεις με ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία.
Στη διεύρυνση, στόχος είναι να ανοίξουν όλα τα clusters για Ουκρανία και Μολδαβία το συντομότερο δυνατόν —ιδανικά έως το τέλος του έτους— ενώ στο σκέλος της στήριξης της Ουκρανίας για το 2027 δεν επιβεβαιώνεται ακόμη αν τα 90 δισ. ευρώ θα εξαντληθούν στα μέσα του έτους, λόγω έλλειψης οριστικών αριθμών. Για τα «παγωμένα περιουσιακά στοιχεία» δεν διαφαίνεται, προς το παρόν, διάθεση επαναφοράς του ζητήματος. Και στη γεωργία, αναγνωρίζεται ρητά ότι η ισορροπία ανάμεσα στη συνοχή και την ΚΑΠ από τη μία και στην ανταγωνιστικότητα και την άμυνα από την άλλη θα αποδειχθεί εξίσου καθοριστική με το ίδιο το συνολικό ύψος του προϋπολογισμού.
