Στα πέντε διδάγματα που πρέπει να πάρει η Ευρώπη από την Ελλάδα, αναφέρθηκε ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης, σε δείπνο στην Αθηναϊκή Λέσχη.
Όπως είπε ο υπουργός, πρόκειται για την πορεία της ελληνικής οικονομίας (πρωτογενή πλεονάσματα, αποκλιμάκωση χρέους, μείωση ανεργίας), την ψηφιοποίηση, την ενέργεια, το RRF και τη νοοτροπία.
Το δείπνο διοργάνωσαν το Πανεπιστήμιο Πειραιά και το Πάντειο Πανεπιστήμιο στο πλαίσιο του «3rd Maritime Security Conference».
Αναλυτικά, ο υπουργός είπε τα εξής:
«Σας ευχαριστώ πολύ, αγαπητοί συνάδελφοι, αγαπητοί ναύαρχοι, κυρίες και κύριοι, είναι ιδιαίτερη τιμή για μένα να βρίσκομαι μαζί σας εδώ απόψε. Και επιτρέψτε μου να ξεκινήσω αναφερόμενος σε αυτό που για μένα είναι προφανές: ότι το ίδιο το θέμα, υποθέτω, παρότι διοργανώνετε αυτή την εκδήλωση σε ετήσια βάση, όταν το επιλέξατε δεν περιμένατε ότι θα είχε τόσο επίκαιρη διάσταση, δεδομένων όσων έχουν συμβεί τους τελευταίους μήνες.
Και επιτρέψτε μου επίσης να πω ότι ούτε εμείς το περιμέναμε, καθώς ο καθηγητής Αρβανιτόπουλος αναφέρθηκε νωρίτερα στην πρόσφατη εκλογή μου στην προεδρία του Eurogroup.
Φαίνεται ότι συζητάμε μια διαφορετική κρίση κάθε μήνα σε αυτές τις συνεδριάσεις, όταν οι Ευρωπαίοι υπουργοί Οικονομικών συναντώνται. Αλλά υπάρχει μια πολύ έντονη επιστροφή της γεωπολιτικής σε αυτές τις κρίσεις και σε αυτές τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Και επιτρέψτε μου να ξεκινήσω από αυτό, γιατί, καθηγητά, αναφέρατε επίσης το στοιχείο της γενιάς μου.
Όταν ήμασταν στο σχολείο ή στο πανεπιστήμιο, η γενιά μου, κοιτάζοντας τη βιβλιογραφία των διεθνών σχέσεων, ήταν πιο κοντά σε ανθρώπους όπως ο Richard Rosecrance, που μιλούσε για την άνοδο του «εικονικού κράτους», και λιγότερο στους κλασικούς της γεωπολιτικής, όπως ο Alfred Thayer Mahan και η «επιρροή της θαλάσσιας ισχύος στην ιστορία». Καθώς έχουμε πολλούς ναυάρχους στην αίθουσα.
Δεν πιστεύαμε, ειδικά όσοι από εμάς εστιάζαμε περισσότερο στην παγκοσμιοποίηση και την τεχνολογία, ότι η γεωγραφία θα έπαιζε τόσο σημαντικό ρόλο στη διεθνή πολιτική στη δική μας εποχή και στη δική μας γενιά. Και ειλικρινά, κάναμε λάθος.
Διότι σήμερα, αν κοιτάξουμε τις τάσεις που διαμορφώνουν τη διεθνή και παγκόσμια οικονομία, θα έλεγα ότι πρόκειται για μια μετατόπιση ισχύος από τη Δύση προς την Ανατολή. Πρόκειται για διάχυση ισχύος από το κράτος, από τον πυρήνα του κράτους, προς άλλες οντότητες επίσης, όπως τον ιδιωτικό τομέα, τις μη κυβερνητικές οργανώσεις. Υπάρχει μια ταχεία τεχνολογική επιτάχυνση. Πάντα η τεχνολογία έπαιζε σημαντικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη, αλλά αυτή η επιτάχυνση φαίνεται πλέον να είναι όλο και πιο γρήγορη, μήνα με τον μήνα, όχι καν χρόνο με τον χρόνο.
Είναι πλέον εμφανής η επιστροφή της γεωοικονομίας και της γεωπολιτικής στην πολιτική εξίσωση και στη «σκακιέρα». Και όλα αυτά μαζί έχουν αλλάξει πλήρως το μείγμα πολιτικών που πρέπει να διαχειριστούμε και να εφαρμόσουμε.
Ακόμη και αν δούμε κυβερνήσεις όπως η δική μας, που βρίσκεται στην εξουσία από το 2019, αν κάποιος μας έλεγε ότι τα τελευταία επτά χρόνια θα έπρεπε να διαχειριστούμε, από τη μία πλευρά, την επίλυση των εκκρεμοτήτων του παρελθόντος, όλες εκείνες δηλαδή τις μεταρρυθμίσεις που δεν έγιναν τις προηγούμενες δεκαετίες, και ταυτόχρονα μια σειρά από αναδυόμενες κρίσεις που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει, από μια πανδημία έως την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, θα έμοιαζε λίγο με μυθιστόρημα ή με ταινία επιστημονικής φαντασίας.
Αλλά σε μεγάλο βαθμό, όλα αυτά συνέβησαν. Επομένως, επιτρέψτε μου να ξεκινήσω λέγοντας ότι ως υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να έχουμε μια δυαδικότητα στο μυαλό μας, έναν διπλό νοητικό χάρτη όταν διαχειριζόμαστε την αλλαγή πολιτικής και τις μεταρρυθμίσεις.
Γιατί από τη μία πλευρά πρέπει κανείς να είναι αρκετά ευέλικτος ώστε να κατανοεί το «μέρισμα του προφανούς», δηλαδή τις προφανείς μεταρρυθμίσεις και τα προφανή πράγματα που δεν έχουν ακόμη επιλυθεί- και από την άλλη να έχει τα αντανακλαστικά να ανταποκρίνεται σε αναδυόμενες κρίσεις, σε αυτό που, αν θυμάμαι σωστά, ο Donald Rumsfeld είχε χαρακτηρίσει «άγνωστα άγνωστα», σε αντίθεση με τα «γνωστά άγνωστα».
Πρέπει να μπορείς να κάνεις και τα δύο. Και είναι αρκετά δύσκολο για τους πολιτικούς και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε όλο τον κόσμο να ανταποκριθούν εξίσου καλά και στις δύο προκλήσεις.
Η κρίση της στιγμής, σε μεγάλο βαθμό, και επιτρέψτε μου να ξεκινήσω από αυτή, είναι το «σημείο ασφυξίας», τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία δίνουν μια διαφορετική διάσταση στο συνέδριό σας.
Και επιτρέψτε μου να ξεκινήσω επαναλαμβάνοντας τα λόγια του Fatih Birol, εκτελεστικού διευθυντή του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, ο οποίος υπογράμμισε ότι αυτή η κρίση έχει τη δυνατότητα, εάν τα Στενά δεν ανοίξουν αρκετά γρήγορα, να είναι η μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση στην ιστορία.
Και νομίζω ότι οι αριθμοί το επιβεβαιώνουν. Αν δούμε την απώλεια σε εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως στις κρίσεις του 1973 και του 1979, συνολικά μιλούσαμε για μείον 10 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, ενώ τώρα είμαστε στα μείον 13. Άρα είναι μεγαλύτερη.
Αν κοιτάξουμε το φυσικό αέριο και συγκρίνουμε με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, η πτώση τότε ήταν από 155 σε 80 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως, δηλαδή μείον 75. Τώρα, αν ανάγουμε τις τρέχουσες απώλειες σε ετήσια βάση, είναι μείον 110.
Αν τα συνυπολογίσουμε όλα, εφόσον τα Στενά παραμείνουν κλειστά, έχει τη δυνατότητα να είναι η μεγαλύτερη ενεργειακή κρίση στην ιστορία. Και ο Fatih Birol έχει απόλυτο δίκιο.
Φυσικά, η δουλειά μας διεθνώς είναι να μην επιτρέψουμε να συμβεί αυτό. Από τη μία πλευρά, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε όλο τον κόσμο και ειδικά στην Ευρώπη ανταποκρίνονται με τα καλύτερα διαθέσιμα εργαλεία πολιτικής. Στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπάρχει ένα πολύ συγκεκριμένο πλαίσιο μέτρων για τη στήριξη πολιτών και επιχειρήσεων: μέτρα προσωρινά, στοχευμένα και προσαρμοσμένα.
Γιατί έχουμε και τα μαθήματα του 2022. Ξέρουμε τι λειτούργησε και τι όχι. Και ξέρουμε ότι η δημοσιονομική πολιτική δεν πρέπει να έρχεται σε αντίθεση με τη νομισματική. Ωστόσο, ο αντίκτυπος του κλεισίματος των Στενών είναι τεράστιος. Δεν αφορά μόνο το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, αλλά και άλλα προϊόντα: το ένα τρίτο των λιπασμάτων, το ήλιο, τα πετροχημικά προϊόντα.
Η επίπτωση στην παγκόσμια οικονομία είναι τεράστια. Η Ασία επηρεάζεται περισσότερο- 80% του πετρελαίου και 90% του φυσικού αερίου που περνούν από τα Στενά κατευθύνονται εκεί. Αλλά η επίπτωση είναι ήδη ορατή και στην Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικά στις τιμές των καυσίμων. Το είδα και προσωπικά στην πρόσφατη επίσκεψή μου στις ΗΠΑ, στις συναντήσεις του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, οι τιμές στην αντλία είναι υψηλότερες.
Ξέρουμε λοιπόν ότι αυτή η κρίση πρέπει να επιλυθεί. Τι σημαίνει όμως «επίλυση»; Για έναν Ευρωπαίο υπουργό Οικονομικών, είναι συνάρτηση τριών πραγμάτων: η διάρκεια της κρίσης, πόσο γρήγορα θα ανοίξουν τα Στενά, το βάθος της επίπτωσης -80 ενεργειακές υποδομές επλήγησαν, 30 σοβαρά- καθώς και η κατάσταση που θα επικρατήσει μετά το άνοιγμα των Στενών.
Γιατί εμείς δεν πιστεύουμε σε «διόδια». Πιστεύουμε στην ελευθερία των θαλασσών. Και αυτή η κατάσταση θα ενσωματωθεί στην τιμολόγηση του κινδύνου.
Καμία κυβέρνηση ή καμία χώρα στον κόσμο δεν είναι αρκετά μεγάλη ή αρκετά ισχυρή ή αρκετά αυτόνομη ώστε να ρυθμίσει την τεχνητή νοημοσύνη στον βαθμό που θα έπρεπε. Γιατί η ίδια η δομή αυτών των μοντέλων είναι τέτοια που απαιτεί διεθνή συνεργασία και συντονισμένη απόκριση. Νομίζω ότι οι κυβερνήσεις παγκοσμίως το αντιλαμβάνονται όλο και περισσότερο.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, φυσικά, η ανάγκη είναι να υπάρξει μια ευρύτερη τεχνολογική πολιτική, θα έλεγα ακόμη και ένα «δόγμα», ως προς τις επιλογές μας και το τι πρέπει να κάνουμε ως Ευρωπαίοι. Και αυτό αγγίζει σε μεγάλο βαθμό βασικές έννοιες κυριαρχίας.
Ξανά, εμπνευσμένος από την παρουσία τόσων ειδικών των διεθνών σχέσεων στην αίθουσα, και ιδιαίτερα του καθηγητή Αρβανιτόπουλου, θυμάμαι πολύ έντονα τη Βεστφαλιανή έννοια της κυριαρχίας, του 1648, τις Συνθήκες του Münster και του Osnabrück. Και την ιδέα ότι η κυριαρχία συνήθως σημαίνει εξωτερική αυτονομία και πλήρη εσωτερική ιεραρχία.
Στον δικό μας κόσμο, αυτό δεν είναι κάτι που συναντά κανείς συχνά. Ο κόσμος μας είναι εκ φύσεως αλληλεξαρτώμενος. Επομένως, το ερώτημα όταν προσπαθείς να σκεφτείς την κυριαρχία δεν είναι αν θα την ταυτίσεις με την αυτονομία. Η αυτονομία είναι μία διάσταση της κυριαρχίας. Αλλά η κυριαρχία περιλαμβάνει επίσης δυναμικές αλληλεξάρτησης. Και ο στόχος θα πρέπει να είναι να μην είμαστε ασύμμετρα αλληλεξαρτώμενοι.
Αυτό αγγίζει σε μεγάλο βαθμό τις επιλογές και τις προτάσεις πολιτικής που θα υιοθετήσουμε ως Ευρωπαίοι για την τεχνολογία. Δεν θα πρέπει να επιδιώκουμε καθολική αυτονομία, γιατί, ειλικρινά, αυτό είναι απλώς αδύνατο. Και θα έλεγα ότι αυτό ισχύει για κάθε χώρα.
Η ιδέα είναι να ενισχύσουμε τις δυνατότητές μας στους τομείς όπου βρισκόμαστε κοντά στο τεχνολογικό σύνορο και να κάνουμε συγκεκριμένες τεχνολογικές επιλογές που να είναι συμβατές με τις βασικές στρατηγικές μας προτεραιότητες, είτε πρόκειται για την ενέργεια, είτε για την τεχνητή νοημοσύνη, είτε για οποιονδήποτε άλλο τομέα πολιτικής.
Να δώσω ένα παράδειγμα, για το οποίο έχω γράψει δημόσια. Οι πολιτικές της πρώτης κυβέρνησης Trump για τα δίκτυα και το 5G στήριξαν έμμεσα τις επιχειρηματικές φιλοδοξίες όχι μιας αμερικανικής εταιρείας, αλλά δύο ευρωπαϊκών, της Ericsson και της Nokia.
Εμείς ως Ευρωπαίοι θα έπρεπε να είχαμε αξιοποιήσει αυτή τη συγκυρία, αυτή την «εξίσωση» που είχαμε μπροστά μας. Και πρέπει να πω ότι δεν το κάναμε. Γιατί δεν το κάναμε; Επειδή δεν καταφέραμε να αναπτύξουμε μια βιομηχανική πολιτική γύρω από αυτούς τους «νικητές». Βρισκόμασταν ακριβώς στο τεχνολογικό σύνορο, καμία αμερικανική εταιρεία δεν ήταν εκεί μαζί τους, και αντί να χτίσουμε οικοσυστήματα γύρω τους και να τους επιτρέψουμε να ανταγωνιστούν παγκοσμίως, δημιουργώντας ευρωπαϊκούς πρωταθλητές, επιλέξαμε να συνεχίσουμε με 27 ξεχωριστές δημοπρασίες φάσματος 5G στην Ευρώπη, με 27 διαφορετικές στρατηγικές και 27 ρυθμιστικές αρχές.
Την ίδια στιγμή, η Αμερική είχε έναν ενιαίο ρυθμιστή τηλεπικοινωνιών. ‘Αρα αν είσαι η Deutsche Telekom, που κατέχει την T-Mobile στις ΗΠΑ, αλληλεπιδράς με μια ρυθμιστική αρχή. Στην Ευρώπη όμως αλληλοεπιδράς με 27.
Είχαμε λοιπόν ένα κατακερματισμένο περιβάλλον. Την ίδια στιγμή, η Κίνα δεν έκανε καν δημοπρασία, αλλά διοικητική κατανομή φάσματος, ώστε να επιταχύνει την ανάπτυξη, γνωρίζοντας ότι η αξία θα προέλθει από το επίπεδο των εφαρμογών.
Το λέω αυτό ως ένα «αντιπαράδειγμα», γιατί αυτό που θα έπρεπε να είχαμε κάνει- και θα αναφερθώ και στην εμπειρία μου στο υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης- στην Ελλάδα εφαρμόσαμε ένα πιο ενδιαφέρον μοντέλο. Χρησιμοποιήσαμε το 25% των εσόδων από τη δημοπρασία για να δημιουργήσουμε ένα ταμείο που χρηματοδότησε εφαρμογές 5G. Το ονομάσαμε «Φαιστός». Παράλληλα, δώσαμε δωρεάν πρόσβαση στο φάσμα σε startups και πανεπιστήμια και σχεδιάσαμε τη δημοπρασία ώστε να επιταχύνει την ανάπτυξη και όχι να μεγιστοποιήσει τα έσοδα. Αυτή ήταν η «τριπλή» πολιτική.
Φανταστείτε λοιπόν το εναλλακτικό σενάριο: μία ενιαία ευρωπαϊκή δημοπρασία, χρηματοδότηση σε πανευρωπαϊκό επίπεδο και αξιοποίηση μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Αυτό θα ήταν καθαρή ευρωπαϊκή βιομηχανική στρατηγική.
Συνοψίζοντας, πρέπει να εστιάσουμε σε «νικητές» και να χτίσουμε ευρωπαϊκούς πρωταθλητές σε τομείς στρατηγικής σημασίας, όπως η εθνική ασφάλεια ή όπου θέλουμε να δημιουργήσουμε βιομηχανικό πλεονέκτημα. Σκεφτείτε το Galileo, σκεφτείτε την Airbus. Στους υπόλοιπους τομείς, πρέπει να λειτουργούμε συνεργατικά ως ρυθμιστές σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτός είναι ο πιο έξυπνος και ταυτόχρονα ο πιο «κυρίαρχος» τρόπος για να προχωρήσουμε.
Νομίζω ότι υπάρχουν πολλά διδάγματα που η Ευρώπη μπορεί συνολικά να αντλήσει από όσα έχουν συμβεί, ιδιαίτερα εδώ, ιδιαίτερα στην Ελλάδα.
Την περασμένη εβδομάδα ανακοινώσαμε πρωτογενές πλεόνασμα στο 4,9% του ΑΕΠ. Και αν κάποιος είχε κοιμηθεί πριν από δέκα χρόνια και ξυπνούσε σήμερα, βλέποντας την Ελλάδα να έχει το ταχύτερα αποκλιμακούμενο χρέος στον κόσμο, πρωτογενή πλεονάσματα και διπλάσια οικονομική ανάπτυξη σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, θα θεωρούσε ότι αυτό είναι απολύτως απροσδόκητο.
Και σήμερα είχα την ευκαιρία να συμμετάσχω στη συνεδρίαση της EFC που πραγματοποιείται στην Αθήνα, της Οικονομικής και Δημοσιονομικής Επιτροπής της Ευρώπης. Οι υφυπουργοί Οικονομικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο συναντώνται στην Αθήνα. Και όλοι συμφώνησαν ότι αυτό που συνέβη στην Ελλάδα δεν θα το περίμενε κανείς. Όμως νομίζω ότι υπάρχουν πολλά διδάγματα που μπορούν συνολικά να αντληθούν από την εμπειρία μας.
Ανέφερα στο Φόρουμ των Δελφών την περασμένη εβδομάδα ότι, σε αυτή τη σύγκριση, πιστεύω στο «δόγμα Φρανκ Σινάτρα» της πολιτικής: αν μπορείς να τα καταφέρεις εκεί, μπορείς να τα καταφέρεις παντού. ‘Αρα αν μπορείς να τα καταφέρεις στην Ελλάδα, μπορείς σίγουρα να τα καταφέρεις σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Και σε αυτό το πλαίσιο, τόσο ως προς τη συνολική οικονομική μας διαχείριση, το πώς δημιουργείς δηλαδή αυτόν τον θετικό κύκλο ανατροφοδότησης με ανάπτυξη, μείωση της ανεργίας, αποκλιμάκωση του χρέους κ.λπ.- όσο και ως προς τον ψηφιακό μας μετασχηματισμό: η πιο γραφειοκρατική, η πιο «καφκική» χώρα στην Ευρώπη προσφέρει πλέον πάνω από 2.200 ψηφιακές υπηρεσίες.
Και έχουμε επιπλέον καταγράψει και τις υπόλοιπες και γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε για αυτές. Έτσι, ολόκληρο το κράτος θα ψηφιοποιηθεί μέσα στα επόμενα χρόνια, ιδίως καθώς ενεργοποιούνται τα έργα του RRF, τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενα έργα. Από τον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς έως το Κτηματολόγιο, το οποίο δεν είχε ολοκληρωθεί στην Ελλάδα, ήταν μια εκκρεμότητα από την εποχή του βασιλιά Όθωνα, και τώρα πρόκειται να ολοκληρωθεί από αυτή την κυβέρνηση. Ο βασιλιάς Όθωνας ήταν ο βασιλιάς της Ελλάδας στις αρχές του 19ου αιώνα μετά την Επανάσταση.
Και όσον αφορά στην ενέργεια: Πώς αξιοποιείς τη θέση σου στην ενεργειακή πολιτική; Είναι ένας τομέας από τον οποίο πολλοί μπορούν να αντλήσουν διδάγματα από εμάς. Είχαμε τη ΔΕΗ, μια εταιρεία που ήταν σχεδόν χρεοκοπημένη όταν αναλάβαμε. Και τώρα πραγματοποιήθηκε μια αύξηση κεφαλαίου περίπου 4 δισ. ευρώ και ταυτόχρονα η εταιρεία μετατρέπεται σε ευρωπαϊκό πρωταθλητή. Παράλληλα, απεξαρτιόμαστε σταδιακά από τον λιγνίτη. Γίναμε καθαρός εξαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας. Και αν το δει κανείς συνολικά, αυτή είναι η ευρωπαϊκή πρόκληση. Γιατί το 57% της ενέργειας στην Ευρώπη είναι εισαγόμενο. Το 47% της ηλεκτρικής ενέργειας παράγεται από ανανεώσιμες πηγές. ‘Αρα αξιοποιούμε τη θέση μας τόσο σε όρους ανανεώσιμων όσο και γεωπολιτικά.
Υπάρχουν πολλοί Αμερικανοί στην αίθουσα. Για εμάς, ο κάθετος διάδρομος LNG είναι ένα πολύ σημαντικό στρατηγικό έργο, που μπορεί να διαδραματίσει πολύ μεγαλύτερο ρόλο τόσο για την ενεργειακή ασφάλεια της χώρας μας όσο και της Ευρώπης συνολικά.
Τέταρτο σημείο, από το οποίο μπορούν να αντληθούν διδάγματα: το RRF και το πώς μπορείς να συνδέσεις βέλτιστα την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση με τις μεταρρυθμίσεις- ένας ακόμη τομέας όπου είχαμε στρατηγική και καταφέραμε να τον συνδέσουμε με συγκεκριμένες προτεραιότητες χρηματοδότησης.
Και τελευταίο σημείο: η νοοτροπία. Η δημοσιονομική πειθαρχία στην Ελλάδα δεν ήταν κάτι δεδομένο τις προηγούμενες δεκαετίες.
Σήμερα όμως είναι καθεστώς. Η εκλογή ενός Έλληνα υπουργού Οικονομικών στην προεδρία του Eurogroup αποτελεί σύμβολο αυτής της στροφής, αυτής της αλλαγής νοοτροπίας της ελληνικής κοινωνίας συνολικά. Και θα έλεγα ότι αυτό εκφράζει μια απόφαση μιας γενιάς να μην περάσει τον λογαριασμό στην επόμενη, όπως έκαναν πολύ έντονα οι προηγούμενες γενιές.
Και με την ελπίδα ότι δεν μίλησα υπερβολικά, δεδομένου ότι είμαι ο μόνος που σας χωρίζει από το δείπνο, θα κλείσω επιστρέφοντας στο σημείο από το οποίο ξεκίνησα.
Το βασικό στοιχείο και η βασική δεξιότητα, καθώς μιλάμε για την τεχνητή νοημοσύνη και την αλλαγή των απαιτούμενων δεξιοτήτων, είναι αυτή η δυαδικότητα στη σκέψη. Να γνωρίζεις δηλαδή ότι υπάρχουν πολλές εκκρεμότητες, οι οποίες, αν το δει κανείς αλλιώς, προσφέρουν το «μέρισμα του προφανούς».
Αν η Ευρώπη προχωρήσει την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, το ψηφιακό ευρώ- την λεγόμενη Ένωση Τραπεζών και την Ένωση Κεφαλαιαγορών- όλα αυτά τα έργα που συζητάμε εδώ και χρόνια, το ΔΝΤ υπολογίζει ότι μπορούν να προσθέσουν 5 έως 7 μονάδες ανάπτυξης ετησίως για κάθε κράτος-μέλος.
Υπάρχει πλέον μια γενιά Ευρωπαίων αξιωματούχων που λέει: ας κάνουμε τα προφανή που δεν κάναμε για χρόνια. Αυτό ακριβώς κάναμε και εμείς.
Ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος ήταν υπουργός Παιδείας, όπως και εγώ. Και η βασική συζήτηση όταν ήμουν φοιτητής ήταν αν θα επιτρέψουμε τα ιδιωτικά πανεπιστήμια στην Ελλάδα. Ήμασταν η τελευταία χώρα στον κόσμο, μαζί με την Κούβα, που δεν το επέτρεπε.
Ήταν μια συζήτηση που γινόταν από την εποχή των γονιών μας. Και είχα την τιμή να ολοκληρώσω αυτή τη μεταρρύθμιση, η οποία κρίθηκε συνταγματική από το Συμβούλιο της Επικρατείας και σήμερα τα ιδιωτικά πανεπιστήμια λειτουργούν στην Ελλάδα. Αυτό ακούγεται προφανές διεθνώς.
Αλλά αυτά τα «προφανή», όταν τα υλοποιείς, παράγουν αποτέλεσμα. Και ταυτόχρονα, πρέπει να μπορείς να ανταποκρίνεσαι στο απρόβλεπτο. Και αυτό απαιτεί να έχεις σχέδιο, όπως το περιγράφει ο Clausewitz: ο στρατηγός πρέπει να έχει σχέδιο μπαίνοντας στη μάχη, γνωρίζοντας όμως ότι θα αλλάξει αμέσως μόλις ξεκινήσει.
