Για τους περισσότερους ανθρώπους, οι αναμνήσεις είναι αποσπασματικές. Θυμόμαστε έντονα ορισμένες σημαντικές στιγμές, όπως μια γιορτή, ένα ταξίδι ή ένα γεγονός που μας συγκλόνισε, όμως οι συνηθισμένες ημέρες συχνά ξεθωριάζουν με τον χρόνο. Για τη Ρεμπέκα Σάροκ από την Αυστραλία, όμως, η μνήμη λειτουργεί διαφορετικά. Η ίδια μπορεί να θυμάται με εντυπωσιακή ακρίβεια σχεδόν κάθε ημέρα της ζωής της, ακόμη και γεγονότα από την πρώιμη παιδική της ηλικία.
Η Ρεμπέκα έχει διαγνωστεί με εξαιρετικά ανώτερη αυτοβιογραφική μνήμη, γνωστή διεθνώς ως HSAM (Highly Superior Autobiographical Memory). Πρόκειται για μια σπάνια νευροψυχολογική κατάσταση που επιτρέπει σε ορισμένους ανθρώπους να ανακαλούν προσωπικές εμπειρίες με ασυνήθιστη ακρίβεια και λεπτομέρεια. Η ικανότητα αυτή μπορεί να μοιάζει με μοναδικό χάρισμα, όμως η καθημερινότητα ενός ανθρώπου με HSAM δεν είναι πάντα εύκολη.
Η HSAM και η αδιάκοπη ροή αναμνήσεων
«Το μυαλό μου κατακλύζεται αδιάκοπα από αναμνήσεις κάθε είδους», έχει δηλώσει η Ρεμπέκα. Οι αναμνήσεις μπορεί να είναι ευχάριστες, δυσάρεστες ή εντελώς συνηθισμένες, όπως μια οικογενειακή συζήτηση, ένα γεύμα ή μια ασήμαντη λεπτομέρεια της καθημερινότητας.
Η Ρεμπέκα μπορεί να θυμηθεί κάτι από την ηλικία των τριών ετών και, λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, να μεταφερθεί νοερά σε μια στιγμή από τα 20 της. Στη συνέχεια, μια άλλη ανάμνηση μπορεί να την οδηγήσει στα επτά ή στα 16 της χρόνια. Αυτή η συνεχής εναλλαγή κάνει δύσκολη ακόμη και την ξεκούραση.
«Δυσκολεύομαι να κοιμηθώ το βράδυ», εξηγεί. Όταν το μυαλό δεν σταματά να επαναφέρει εικόνες, σκέψεις και συναισθήματα, η μετάβαση στην ηρεμία και στον ύπνο μπορεί να γίνει ιδιαίτερα απαιτητική.
Η Ρεμπέκα βρίσκεται επίσης στο φάσμα του αυτισμού και αντιμετωπίζει άγχος και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD). Όπως περιγράφει, η HSAM και η OCD αλληλοτροφοδοτούνται, καθώς η δυσκολία να απομακρύνει ανεπιθύμητες σκέψεις επεκτείνεται και στις αναμνήσεις.
«Δυσκολεύομαι να βάλω στην άκρη τα συναισθήματα και τις σκέψεις μου. Με την HSAM, αυτό επεκτείνεται σε όλο και περισσότερες αναμνήσεις, από τις οποίες δεν μπορώ να απαλλαγώ», αναφέρει.
Όταν κάθε ημέρα παραμένει ζωντανή
Η μνήμη της Ρεμπέκα δεν περιορίζεται σε μεγάλα προσωπικά γεγονότα. Μπορεί να θυμάται με ακρίβεια πού βρισκόταν, τι έκανε, ποιοι άνθρωποι ήταν γύρω της και πώς ένιωθε σε μια συγκεκριμένη ημέρα.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η 31η Αυγούστου 1997, η ημέρα του θανάτου της πριγκίπισσας Νταϊάνα. Τότε η Ρεμπέκα ήταν επτά ετών. Παρότι δεν παρακολουθούσε ειδήσεις, επειδή η μητέρα της θεωρούσε ότι ορισμένες πληροφορίες θα μπορούσαν να την τρομάξουν, άκουσε τυχαία την είδηση στο σπίτι.
Θυμάται ότι έκανε μπάνιο μαζί με την αδελφή της και πως η μητέρα τους τούς έλουζε τα μαλλιά. Ξαφνικά, η θεία της φώναξε: «Σκοτώθηκε η πριγκίπισσα της Ουαλίας». Η Ρεμπέκα δεν θυμάται μόνο την είδηση, αλλά ολόκληρη τη σκηνή, το περιβάλλον και την αντίδραση των μελών της οικογένειάς της.
Πώς μελετούν οι επιστήμονες την εξαιρετικά ανώτερη αυτοβιογραφική μνήμη
Ο Δρ. Κρεγκ Σταρκ, καθηγητής Νευροβιολογίας και Συμπεριφοράς στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ίρβαϊν, μελετά την HSAM μαζί με την ερευνητική του ομάδα. Μετά από δύο χρόνια εξετάσεων, οι ερευνητές επιβεβαίωσαν το 2013 ότι η Ρεμπέκα διαθέτει τη συγκεκριμένη ικανότητα. Τότε ήταν 23 ετών.
Οι επιστήμονες ελέγχουν τις αναμνήσεις των συμμετεχόντων ζητώντας τους να περιγράψουν τόσο προσωπικές εμπειρίες όσο και γεγονότα που μπορούν να διασταυρωθούν από δημόσιες πηγές. Η διαδικασία αυτή επιτρέπει στους ερευνητές να εξετάσουν κατά πόσο οι λεπτομέρειες που ανακαλούνται ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Ορισμένοι συμμετέχοντες κρατούσαν ημερολόγια, γεγονός που θα μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι απλώς ανατρέχουν σε γραπτές καταγραφές. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Δρ. Σταρκ, αρκετοί εμφανίζονταν με ολόκληρα κιβώτια γεμάτα ημερολόγια, ενώ συχνά μπορούσαν να ανακαλέσουν πληροφορίες χωρίς να τα συμβουλευτούν.
Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί περίπου 100 περιπτώσεις ανθρώπων με HSAM σε όλο τον κόσμο, αν και οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν τον ακριβή αριθμό. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι η Αμερικανίδα ηθοποιός Μαριλού Χένερ, γνωστή από την κωμική σειρά «Taxi».
Μια διαφορετική σχέση με τον χρόνο και την καθημερινότητα
Οι έρευνες δείχνουν ότι πολλά άτομα με HSAM παρουσιάζουν αυξημένες ιδεοψυχαναγκαστικές τάσεις. Ο Δρ. Σταρκ εξηγεί ότι συχνά οργανώνουν τις ημέρες τους σαν να δημιουργούν μια λεπτομερή ημερολογιακή καταγραφή ή μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στη συνέχεια επανέρχονται σε αυτές τις καταγραφές, τις επαναλαμβάνουν νοητικά και τις συνδέουν με άλλες εμπειρίες.
Η Ρεμπέκα περιγράφει το μυαλό της σαν ένα αρχειοθετημένο ντουλάπι. Της αρέσει να ταξινομεί τις αναμνήσεις της ανά μήνα, έτος και ημέρα. Όταν ήταν παιδί, όμως, φοβόταν ότι μπορεί να ξεχάσει κάποια από αυτές και έτσι να χαθεί ένα κομμάτι της ζωής της.
Αυτή η ανάγκη για οργάνωση δεν είναι απλώς ένας τρόπος να θυμάται καλύτερα. Αποτελεί και έναν μηχανισμό για να διαχειρίζεται το άγχος που συνδέεται με τη μνήμη και την ανάγκη ελέγχου.
Η μουσική και οι ξένες γλώσσες ως τρόποι διαχείρισης
Για να περιορίζει την αδιάκοπη ροή αναμνήσεων, η Ρεμπέκα ασχολείται με την κλασική μουσική, τη συγγραφή και την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Οι δραστηριότητες αυτές απαιτούν συγκέντρωση και τη βοηθούν να παραμένει στο παρόν.
Όταν δυσκολεύεται να κοιμηθεί, ακούει κλασική μουσική και φαντάζεται ότι οι σκέψεις και τα συναισθήματά της είναι οι νότες. Με αυτόν τον τρόπο, μετατρέπει την εσωτερική ένταση σε μια πιο διαχειρίσιμη εμπειρία.
Η Ρεμπέκα λαμβάνει φαρμακευτική αγωγή για την OCD από την ηλικία των 16 ετών. Παράλληλα, έχει επιλέξει μια επαγγελματική πορεία που περιλαμβάνει δημιουργική εργασία. Όπως εξηγεί, μια συμβατική δουλειά με σταθερή παρουσία σε συγκεκριμένο χώρο θα μπορούσε να είναι δύσκολη, επειδή θα χρειαζόταν να επαναφέρει συνεχώς τον εαυτό της στο παρόν.
Το 2024 κυκλοφόρησε το πρώτο της βιβλίο, «My Life is a Puzzle», στο οποίο αφηγείται χρονολογικά τη ζωή της από τη γέννησή της έως την ηλικία των 30 ετών. Παράλληλα, εργάζεται πάνω σε ένα νέο βιβλίο με τίτλο «My Life in Sketches».
Ένα χάρισμα με κόστος
Για πολλά χρόνια, η Ρεμπέκα ευχόταν να είναι όπως οι περισσότεροι άνθρωποι. Θα ήθελε να μην αντιμετωπίζει OCD, άγχος και τις δυσκολίες που συνδέονται με τον αυτισμό και την HSAM. Με τον χρόνο, όμως, άρχισε να βλέπει διαφορετικά την κατάστασή της.
Αφού δεν έχει γνωρίσει ποτέ μια ζωή χωρίς αυτή την έντονη μνήμη, θεωρεί ότι μια ξαφνική αλλαγή θα ήταν εξίσου αποσταθεροποιητική. Η εμπειρία της δείχνει ότι το να θυμάσαι κάθε στιγμή της ζωής σου δεν είναι ούτε αποκλειστικά ευλογία ούτε αποκλειστικά βάρος. Είναι μια σύνθετη πραγματικότητα, με όμορφες, δύσκολες και συχνά αντιφατικές πλευρές.
Η περαιτέρω έρευνα για την HSAM μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αποθηκεύει, οργανώνει και ανακαλεί τις εμπειρίες. Για τη Ρεμπέκα, το σημαντικό είναι να μάθουμε περισσότερα όχι μόνο για τον κόσμο γύρω μας, αλλά και για όσα συμβαίνουν μέσα μας.
