Η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το Πακιστάν προχωρούν την Παρασκευή (7/8) στην υπογραφή μιας κοινής αμυντικής συμφωνίας, σύμφωνα με περιφερειακές πηγές με άμεση γνώση των διεργασιών. Η κίνηση έρχεται σε μια ιδιαίτερα τεταμένη συγκυρία για τη Μέση Ανατολή και τον Κόλπο, όπου οι επιθέσεις και οι αντιπαραθέσεις με το Ιράν έχουν κλιμακώσει την αίσθηση ανασφάλειας, ενώ παράλληλα δοκιμάζουν τις αντοχές των ενεργειακών ροών και των θαλάσσιων μεταφορών. Πέρα από το πρακτικό σκέλος, η κοινή αμυντική συμφωνία λειτουργεί και ως πολιτικό μήνυμα: δείχνει ότι τρεις από τις σημαντικότερες σουνιτικές μουσουλμανικές δυνάμεις επιδιώκουν πιο στενό συντονισμό σε μια εποχή ρευστών συμμαχιών.
Παρότι η συμφωνία εδραιώνει περαιτέρω έναν αναπτυσσόμενο άξονα συνεργασίας, δεν υπήρχε άμεση σαφήνεια για το εύρος και τη φύση των δεσμεύσεων που αναλαμβάνει κάθε πλευρά. Ένας Τούρκος αξιωματούχος, πάντως, επιβεβαίωσε ότι η υπογραφή θα πραγματοποιηθεί, προσθέτοντας βάρος στις πληροφορίες που διακινούνται εδώ και μήνες. Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και πριν αποκαλυφθούν οι λεπτομέρειες, το πλαίσιο της συμφωνίας –οι χώρες που τη συνυπογράφουν και η χρονική στιγμή– αρκεί για να αναδείξει τον συμβολισμό της.
Τι σημαίνει για την περιφερειακή ασφάλεια
Το τρίγωνο Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν συγκεντρώνει χαρακτηριστικά που δύσκολα συναντώνται σε άλλο σχήμα συνεργασίας της ευρύτερης περιοχής. Η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ και διαθέτει από τις μεγαλύτερες και πλέον επιχειρησιακές ένοπλες δυνάμεις της Συμμαχίας, με εμπειρία σε πολλαπλά θέατρα επιχειρήσεων και ισχυρή αμυντική βιομηχανία.
Η Σαουδική Αραβία, από την άλλη, αποτελεί κορυφαίο σύμμαχο των ΗΠΑ, έναν από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς πετρελαίου παγκοσμίως και το ισχυρότερο κράτος του Κόλπου, με ιδιαίτερη επιρροή τόσο οικονομικά όσο και πολιτικά.
Το Πακιστάν είναι η μοναδική μουσουλμανική χώρα που διαθέτει πυρηνικά όπλα, στοιχείο που προσδίδει στην εξίσωση ειδικό βάρος αποτροπής, ακόμη κι αν δεν συνδέεται άμεσα με τις ρήτρες μιας τέτοιας συμφωνίας.
Με αυτά τα δεδομένα, η κοινή αμυντική συμφωνία μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια συγκρότησης μιας πιο δομημένης αρχιτεκτονικής ασφάλειας σε περιφερειακό επίπεδο. Δεν πρόκειται απαραίτητα για «νέο ΝΑΤΟ» ή για θεσμοποιημένη συμμαχία με κοινό δόγμα, αλλά για ένα πλαίσιο που δυνητικά επιτρέπει συντονισμό, ανταλλαγή πληροφοριών, συμβατότητα διαδικασιών, κοινές ασκήσεις, και –σε σενάρια κρίσης– ταχύτερη πολιτική και στρατιωτική συνεννόηση.
Η Τζέντα ως σκηνικό και το πολιτικό μήνυμα
Η υπογραφή αναμένεται να γίνει στην Τζέντα, όπου ο Τούρκος Πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν και ο Πακιστανός Πρωθυπουργός Σεχμπάζ Σαρίφ, συνοδευόμενοι από τον ισχυρό αρχηγό του στρατού Ασίμ Μουνίρ, θα συναντήσουν τον πρίγκιπα διάδοχο της Σαουδικής Αραβίας Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν. Η εικόνα και μόνο μιας τριμερούς κορυφής, με ταυτόχρονη παρουσία πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας από το Πακιστάν, προσθέτει πολλαπλές αναγνώσεις: επιδιώκεται σαφώς να δοθεί η αίσθηση μιας σοβαρής, επιχειρησιακά σκεπτόμενης σύμπραξης και όχι μιας απλής διπλωματικής διακήρυξης.
Η συμφωνία, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, έρχεται μετά από σχεδόν έναν χρόνο διαπραγματεύσεων. Το Reuters είχε αναφερθεί ήδη από τον Ιανουάριο στην πορεία των συνομιλιών, γεγονός που δείχνει ότι δεν πρόκειται για αντανακλαστική αντίδραση της τελευταίας στιγμής, αλλά για διαδικασία που ωρίμαζε εντός ενός ήδη επιβαρυμένου περιβάλλοντος ασφάλειας.
Ο παράγοντας Ιράν και το Στενό του Ορμούζ
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Ο πόλεμος και η κλιμάκωση με το Ιράν φέρνουν στην επιφάνεια τα κενά ασφαλείας των κρατών του Κόλπου, ενώ παράλληλα διαταράσσουν τη μεταφορά πετρελαίου και άλλων βασικών εμπορευμάτων μέσω του Στενού του Ορμούζ. Η περιοχή αυτή αποτελεί παγκόσμιο «σημείο πνιγμού» για την ενέργεια και το εμπόριο: κάθε αβεβαιότητα εκεί μεταφέρεται άμεσα στις αγορές, στις τιμές και στις στρατηγικές επιλογές των κρατών.
Σε αυτό το πλαίσιο, μια κοινή αμυντική συμφωνία μεταξύ τριών χωρών με ισχυρή στρατιωτική ικανότητα και διαφορετικούς διεθνείς δεσμούς μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο σταθεροποίησης, αλλά και ως μέσο αποτροπής. Η αποτροπή, ωστόσο, δεν βασίζεται μόνο στη στρατιωτική ισχύ, αλλά και στην αξιοπιστία: γι’ αυτό και οι λεπτομέρειες των δεσμεύσεων θα έχουν κρίσιμη σημασία, όταν (και αν) δημοσιοποιηθούν.
Από τη διμερή βάση στην τριμερή δομή
Ήδη υπάρχει υφιστάμενη συμφωνία μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, η οποία αντιμετωπίζει επίθεση εναντίον της μίας χώρας ως επίθεση εναντίον και των δύο, περιλαμβάνοντας «όλα τα στρατιωτικά μέσα», όπως είχε δηλώσει στο Reuters Σαουδάραβας αξιωματούχος. Αυτό το προηγούμενο υποδηλώνει ότι οι σχέσεις Ριάντ–Ισλαμαμπάντ διαθέτουν ιστορικό βάθος και ένα πλαίσιο που μπορεί να επεκταθεί ή να προσαρμοστεί με την είσοδο της Τουρκίας.
Παράλληλα, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν είχε δηλώσει τον Ιανουάριο ότι η Άγκυρα τάσσεται υπέρ μιας ευρύτερης περιφερειακής πλατφόρμας ασφάλειας, με στόχο την προώθηση συνεργασίας και σταθερότητας. Η νέα συμφωνία μπορεί να ερμηνευτεί ως πρακτικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση: ένας «πυρήνας» συνεργασίας που, εφόσον αποδώσει, θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για μεγαλύτερες πολυμερείς δομές.
Τι μένει ανοιχτό και τι να περιμένουμε
Το βασικό ερώτημα είναι τι ακριβώς θα προβλέπει η κοινή αμυντική συμφωνία: θα αφορά κυρίως εκπαίδευση, ανταλλαγή πληροφοριών και κοινές ασκήσεις ή θα περιλαμβάνει ρήτρες αμοιβαίας συνδρομής; Θα υπάρξει συγκεκριμένος μηχανισμός διαβούλευσης σε κρίση; Θα αφορά αντιπυραυλική άμυνα, θαλάσσια ασφάλεια, προστασία κρίσιμων υποδομών ή όλα μαζί; Μέχρι στιγμής, τόσο ο στρατός και η κυβέρνηση του Πακιστάν όσο και η κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας δεν έχουν απαντήσει στα αιτήματα για σχόλιο, αφήνοντας χώρο για ερμηνείες και εκτιμήσεις.
