Με ήθη κι έθιμα τα οποία χάνονται στα βάθη των αιώνων, γιορτάζουν κι εφέτος οι Δωδεκανήσιοι κι οι Κυκλαδίτες τις ημέρες του Πάσχα. Από νησί σε νησί, τα έθιμα διαφέρουν, ενώ πολλά από αυτά χαρακτηρίζονται πρωτότυπα και μοναδικά σε όλη τη χώρα. Το βέβαιο είναι ότι τηρούνται με ευλάβεια και διαφυλάσσονται τόσα χρόνια από γενιά σε γενιά, με ελάχιστες ίσως αποκλίσεις.
Στα περισσότερα από τα νησιά της Δωδεκανήσου αλλά και των Κυκλάδων, στις μέρες αυτές, δεν περιλαμβάνεται στο μενού παραδοσιακά ο οβελίας στη σούβλα και το κοκορέτσι, όπως στις υπόλοιπες περιοχές της χώρας, αλλά αρνί ή κατσίκι στο φούρνο, γεμιστό με ρύζι, μυρωδικά, ψιλοκομμένα εντόσθια. Το εορταστικό αυτό παραδοσιακό φαγηγό, ειδικά στη Ρόδο, ονομάζεται «καππαμάς» και γίνεται μια και μοναδικό φορά τον χρόνο, την Λαμπρή Δευτέρα. Σε άλλα νησιά ονομάζεται «Λαμπριώτης» και επίσης μαγειρεύεται με παραδοσιακό τρόπο.
Η εικόνα της Παναγιάς Σκιαδενής
Στη Ρόδο, τα έθιμα των ημερών του Πάσχα ποικίλουν από χωριό σε χωριό αλλά ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το όλο τελετουργικό της μεταφοράς της εικόνας της Παναγιάς Σκιαδενής, από τη Ρόδο στη Χάλκη και στη συνέχεια σε άλλα 12 χωριά της Κεντρικής και Νότιας Ρόδου.
Στα χωριά της Νότιας Ρόδου το έθιμο της περιφοράς της εικόνας της Παναγιάς «Σκιαδενής» είναι ένα από τα μοναδικά και εντυπωσιακά έθιμα, η καθιέρωση του οποίου χάνεται στα βάθη των χρόνων, όπως σημειώνει μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο κάτοικος της περιοχής Γιάννης Ηρακλείδης, ο αείμνηστος πατέρας του οποίου έχει καταγράψει κι έχει παρακολουθήσει επί σειρά ετών το μοναδικό αυτό τελετουργικό.
«Το οδοιπορικό της εικόνας της Παναγίας της Σκιαδενής, προστάτιδα των κατοίκων του νησιού, λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο σε 12 χωριά της Ρόδου καθώς επίσης και το νησί της Χάλκης. Η εικόνα μεταφέρεται από τους πιστούς, από χωριό σε χωριό, μέσα από τους αγρούς και μοναδικά δρομάκια. Το έθιμο εκτιμάται ότι ξεκίνησε από τη Βυζαντινή εποχή.
Το οδοιπορικό της εικόνας ξεκινά την περίοδο της Σαρακοστής, όπου η εικόνα, συνοδεία ιερέων, μεταφέρεται στη Χάλκη για τρεις εβδομάδες. Επιστρέφει στη Ρόδο και στη μονή Σκιάδι και την ημέρα της Ανάστασης του Λαζάρου μεταφέρεται στο χωριό Μονόλιθος και γυρνάει από σπίτι σε σπίτι για να πάρουν όλοι την ευλογία της Παναγίας.
Την Κυριακή των Βαΐων μεταφέρεται απ’ τους κατοίκους του χωριού Σιάννα, αφού πάρουν την ευλογία της Παναγίας γυρνώντας σε όλα τα σπίτια. Εν συνεχεία στα χωριά Κρητηνία, Έμπωνα, Αρνίθα, Απολακκιά και ξημέρωμα Μεγάλου Σαββάτου φθάνει στο Σκιάδι.
Αργά το βράδυ, νεαροί από το χωριό Κατταβιά την φέρνουν με τα πόδια, ξημέρωμα Λαμπρής, όπου μένει για 3 ημέρες μέχρι τη Λαμπρή Τρίτη. Η εικόνα μεταφέρεται σ’ όλα τα σπίτια της Κατταβιάς και κάνουν παράκληση. Την Τρίτη το απόγευμα την παίρνουν στο νεκροταφείο του χωριού και γυρνάει από μνήμα σε μνήμα, παμπάλαιο έθιμο που γίνεται μόνο στην Κατταβιά.
Την τοποθετούν σε κάθε μνήμα και κάνουν παράκληση. Οι συγγενείς των νεκρών κρατούν πανέρια με κουλούρια, τυριά, σοκολάτες και διάφορα άλλα γλυκά και τα μοιράζουν σε όλους τους παρευρισκόμενους. Στη συνέχεια μεταφέρεται στο ύψωμα Χάλαβρος όπου γίνεται παράκληση και νεαροί από το χωριό Κατταβιά την βάζουν στον ώμο τους και τρέχουν ξυπόλητοι από λαγκάδια και βουνά μέχρι τη Μονή της στο Σκιάδι.
Η εικόνα της Παναγίας, παραδίδεται στη συνέχεια σε νέους κατοίκους στο χωριό Βάτι, οι οποίοι την παίρνουν στο δικό τους χωριό για να ακολουθήσει η περιφορά της από σπίτι σε σπίτι. Την επόμενη μέρα πηγαίνουν μεταφέρεται μέχρι τον Ναό του Σωτήρος στο Κιοτάρι όπου και γίνεται παράκληση.
Το βράδυ την παίρνουν στο χωριό και την ξημερώνουν στα σπίτια τους ψάλλοντας αναστάσιμα τροπάρια και τραγουδώντας την ξενιτιά. Την επόμενη μέρα, Παρασκευή την παίρνουν στις μάντρες ώστε να ευλογήσει ο Παπάς τη σοδιά και οι τσοπάνηδες χαρίζουν αρνάκι ή κατσικάκι, τυρί, γάλα και διάφορα άλλα τα οποία πάνε στη Μονή.
Την ίδια μέρα γίνεται και το πανηγύρι στο μοναστήρι που λέγεται «Aροσαλή». Εκεί, αφού κάνουν πάλι λιτανεία, αρχίζουν το χορό και ψήνοντας κρέατα, διασκεδάζουν όλη την ημέρα μαζί και με τους κατοίκους των γύρω χωριών. Κατά τη διάρκεια του χορού γίνεται το έθιμο της κούπας, όπου κάποιος κρατά ένα δοχείο (κούπα) και όσοι θέλουν να πουν τραγούδια για τους ξενιτεμένους τους, ρίχνουν λεφτά. Αργά το απόγευμα όταν πια τελειώσει η διασκέδαση φεύγοντας περνούν από ένα μέρος που το λένε «νιό νερό», εκεί ο δρόμος στενεύει τόσο πολύ που μόνο ένας άνθρωπος μπορεί να περάσει. Εκεί λοιπόν, τοποθετούν την Παναγία μπροστά κλείνοντας τον δρόμο και γίνεται το έθιμο που λέγεται «Κρα», δηλαδή όταν πάει να περάσει κάποια κοπέλα για να φύγει από εκεί δεν την αφήνουν και την αναγκάζουν να πει το όνομα του αγοριού της που αγαπάει, το ίδιο γίνεται και στ’ αγόρια.
Η εικόνα μεταφέρεται στη συνέχεια στο χωριό Γεννάδι. Το επόμενο πρωί, με συνοδεία πλήθους κόσμου μεταφέρουν την Παναγία στην εκκλησία, όπου γίνεται Θεία Λειτουργία.
Εν συνεχεία περιοδεύει όλο το χωριό και κατά τις δύο η ώρα τ’ απόγευμα του Σαββάτου και αφού γίνει παράκληση, την παίρνουν μετά στον ώμο τους οι γυναίκες και την συνοδεύουν μέχρι 500 μέτρα έξω απ’ το χωριό σε ένα μικρό προσκυνητάρι και εκεί την παραδίδουν στους κατοίκους της Λαχανιάς.
Κυριακή του Θωμά και από τις πολύ πρωινές ώρες, όλο το χωριό βρίσκεται στο Μοναστήρι του Αγίου Θωμά, λίγο έξω από την Μεσαναγρό. Εδώ γίνεται πανηγύρι όπου παρευρίσκονται και πολλοί άλλοι απ’ τα γύρω χωριά και τη Ρόδο.
Αργά το απόγευμα, μεταφέρεται η Μεγαλόχαρη η Σκιαδενή απ’ τη Λαχανιά και τότε σταματάνε όλα, φαγητό, χορός, και όλοι μαζί προϋπαντούν την εικόνα της Παναγίας και την συνοδεύουν στο Μοναστήρι. Μετά γίνεται παράκληση και μπροστά στην Παναγία μνημονεύονται απ’ τον παπά ονόματα οικογενειών. Αφού μείνει εκεί περίπου 2 ώρες, μετά την παίρνουν στην εκκλησία του χωριού τους στην Μεσαναγρό, όπου γίνεται εσπερινός και παράκληση.
Το πρωί, μετά τη λειτουργία, με συνοδεία όλων των κατοίκων ξεκινάνε για όλα τα σπίτια του χωριού για να πάρουν την ευλογία της όλοι ανεξαιρέτως. Τέλος, οι νέοι του χωριού παίρνουν την εικόνα και γυρνούν τις μάντρες, εκεί τους δίνουν άλλοι τυριά, άλλοι ρίφια τα οποία φέρνουν στη Μονή της και εκεί τα ψήνουν και αρχίζουν γλέντι και φαγοπότι. Εδώ κλείνει ο μεγάλος κύκλος της περιοδείας της Παναγίας στα χωριά, ο οποίος αρχίζει απ’ την αρχή της Σαρακοστής.»
Το έθιμα στο χωριό Ασκληπιό της Ρόδου
Όπως εξηγεί μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο εκπαιδευτικός κ. Δημήτρης Ζαννεττούλης, κάτοικος του χωριού και πρώην κοινοτάρχης, το έθιμο της… τιμωρίας για όσους δεν προσέλθουν στην Ανάσταση και στην εκκλησία του χωριού, γίνεται από ομάδα νέων του χωριού η οποία σπεύδει στο σπίτι του συγχωριανού τους, τον οποίο σηκώνουν στα χέρια, όπως και να είναι ντυμένος και τον τοποθετούν ανάποδα πάνω σε γαϊδουράκι, περιφέροντάς τον στο χωριό. Το όλο… τελετουργικό, γίνεται με αρκετή δόση αστεϊσμού, δίνοντας στον συγχωριανό τους να κρατά ταυτόχρονα την ουρά του ζώου.
Τα ιδιόκτητα θρονιά που κληροδοτούνται από παππού σε εγγονό
Στην εκκλησία του χωριού Ασκληπιού της Ρόδου επίσης, υπάρχουν τα «ιδιόκτητα θρονιά» στην κεντρική εκκλησία του χωριού. Αυτά κληροδοτούνται προφορικά, από πατέρα σε γιο. Στον πρωτότοκο γιο της οικογένειας για την ακρίβεια. Στα θρονιά αυτά δεν μπορεί κανείς άλλος να καθίσει κανείς άλλος εκτός από τον κάτοικο του χωριού στον οποίο έχει κληροδοτηθεί από γενιά σε γενιά. Στην πρώτη Ανάσταση, ο πιστός πρέπει να βρίσκεται στη θέση του και με το «Χριστός Ανέστη» να σηκωθεί και να χτυπήσει με δύναμη πολλές φορές τη ξύλινη θέση αυτή ανοιγοκλείνοντάς την, δημιουργώντας έτσι εκκωφαντικό ήχο.
Η πιο… εκρηκτική Ανάσταση, γίνεται βεβαίως στο νησί της Καλύμνου, όπου εδώ και πολλές δεκαετίες, πυροδοτούνται αυτοσχέδιοι δυναμίτες σε συγκεκριμένα υψώματα του νησιού. Για αρκετή ώρα, το νησί σείεται με εκρήξεις μεγάλης ισχύος. Σε ό,τι αφορά τα παραδοσιακά εδέσματα των ημερών, οι οικογένειες στο νησί, ετοιμάζουν με τον δικό τους τρόπο γεμιστό αρνί ή κατσίκι, το λεγόμενο «μουούρι» που φουρνίζεται σε ειδικά πήλινα σκεύη σε παραδοσιακούς ξυλόφουρνους του νησιού κατά προτίμηση.
Στο ιερό νησί της Πάτμου, το Πάσχα έχει χαρακτήρα παραδοσιακό και κατανυκτικό. Η Μεγάλη Εβδομάδα, είναι ιδιαίτερα κατανυκτική με πιο εντυπωσιακή την «τελετή του Νιπτήρα» που γίνεται την Μεγάλη Πέμπτη και η οποία αποτελεί αναπαράσταση του Μυστικού Δείχνου με τον ηγούμενο της μονής, να πλένει τα πόδια 12 μοναχών που κάθονται δίπλα από την εξέδρα, αναπαριστώντας την ιεροτελεστία του Ιησού με τους 12 μαθητές του. Η τελετή αυτή, είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη σε όλο τον κόσμο, με εκατοντάδες χριστιανους να σπεύδουν από διάφορες περιοχές της χώρας αλλά και τις χώρες του εξωτερικού προκειμένου να την παρακολουθήσουν.
Στη Σύμη, το Πάσχα έχει χρώμα και ένταση μοναδική: Ανάμεσα στους οικισμούς Γιαλός και Χωριό, αλλεπάλληλα εκρηκτικά και φωτοβολίδες «φωτίζουν» και σείουν το νησί σε χρόνο ανύποπτο χρόνο στη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας. Τη Μεγάλη Παρασκευή, οι επισκέπτες του νησιού μαζί με τους ντόπιους, πηγαίνουν για να προσκυνήσουν και στους 7 επιταφίους του νησιού διαδοχικά και να λάβουν ευλογία. Ξεχωριστό και κατανυκτικό είναι το κλίμα στο μεγάλο προσκύνημα του Πανορμίτη, όπου εκατοντάδες πιστοί από όλη τη χώρα συγκεντρώνονται από τις προηγούμενες μέρες, για να συμμετάσχουν στην Ανάσταση. Ένα μοναδικό έθιμο του Πάσχα για πολλούς επισκέπτες στο νησί της Σύμης, είναι ότι πολλοί πιστοί επιλέγουν να φθάσουν στον Πανορμίτη περπατώντας, διανύοντας μια απόσταση αρκετών χιλιομέτρων με τα πόδια, από το λιμάνι της Σύμης μέχρι την Ιερά Μονή του Πανορμίτη.
Η Αστυπάλαια, έχει το δικό της άρωμα το Πάσχα την Μεγάλη αλλά και τη Λαμπρή Εβδομάδα. Τα γαλακτοκομικά προϊόντα έχουν την… τιμητική τους . Φτιάχνονται με μεράκι, σύμφωνα με την παράδοση, αποκλειστικά τις άγιες αυτές ημέρες: Γαλακτοκούλουρα, κιτρινοκούλουρα με πρώτη ύλη το κατσικίσιο γάλα, αποτελούν μέρος των παραδοσιακών εθίμων. Τις μέρες αυτές φτιάχνονται επίσης (όπως και σε άλλα νησιά της Δωδεκανήσου) και τα περίφημα «Λαζαράκια» που είναι ειδικά ψωμάκια σε ανθρώπινο σχήμα.
Τα γιαπράκια (ντολμαδάκια) χωρίς κρέας, αποτελούν επίσης από τα καθιερωμένα εδέσματα τη μεγάλη εβδομάδα, σε όλα τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου.
Η Λέρος, διατηρεί πολλά έθιμα επίσης τις ημέρες του Πάσχα. Ένα από αυτά, ότι οι κάτοικοι του νησιού επισκέπτονται τα νεκροταφεία της Λέρου τα ξημερώματα της Μεγάλης Παρασκευής, φροντίζοντας έτσι και καλλωπίζοντας τους τάφους των συγγενών τους. Επίσης, την παραμονή του Μεγάλου Κανόνα, στο νησί λαμβάνει χώρα το έθιμο των «κλημάτων» όπου οι κάτοικοι συγκεντρώνουν δεμάτια με ξερά κλήματα που έχουν κλαδέψει από τα αμπέλια τους, τα οποία καίνε φτιάχνοντας καρβουνάκια για τα θυμιατά.
Οι «ξυπνητάδες» της Χάλκης
Το πασχαλινό έθιμο με τους «ξυπνητάδες», όπως περιέγραψε μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο δήμαρχος της Χάλκης Άγγελος Φραγκάκης, είναι μοναδικό. Οι νέοι του νησιού κατά τη διάρκεια της περιφοράς του Επιταφίου αναλαμβάνουν δράση και περνούν από τα σπίτια για να ξυπνήσουν τους κατοίκους ώστε να παραστούν στη συνέχεια στην εκκλησία του νησιού. Κανείς δεν… γλιτώνει και οι πάντες που μπορούν να μεταβούν στην εκκλησία, εντοπίζονται και… εποπτεύονται μέχρι να ξεκινήσουν από τα σπίτια τους.
Στη Χάλκη επίσης, υπάρχει το έθιμο του γεμιστού αρνιού σε φούρνους της γειτονιάς. Εκεί όπου μέχρι σήμερα, οι κάτοικοι της Χάλκης μεταφέρουν το πασχαλινό ταψί με το αρνί και το τοποθετούν στον ξυλόφουρνο, ο οποίος σφραγίζεται με λάσπη για τουλάχιστον 24 ώρες για να αργοψηθεί το πασχαλινό φαγητό. Το γεύμα, λαμβάνει χώρα το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα, μετά την «Εκκλησία της Αγάπης».
Στην Κάρπαθο, τα πασχαλινά έθιμα ξεχωρίζουν στον Όλυμπο, όπου οι κάτοικοι ακολουθούν παραδόσεις πένθους και θρήνου στη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, αλλά και λαμπρού εορτασμού, που κορυφώνεται τη Λαμπρή Τρίτη. Αποχωρίζονται τις παραδοσιακές πολύχρωμες στολές τους μόνο τη Μεγάλη Εβδομάδα, όταν τις αντικαθιστούν με μια «πένθιμη» ενδυμασία. Μετά το συγκινητικό Επιτάφιο της Μεγάλης Παρασκευής, οι γυναίκες ετοιμάζουν το Μεγάλο Σάββατο, το λαμπριάτικο οφτό για την επόμενη μέρα, δηλαδή κατσικάκι ή αρνί με γέμιση, κυρίως από ρύζι. Τη Δευτέρα του Πάσχα οι γυναίκες πηγαίνουν στους φούρνους, για να φουρνίσουν πασχαλινές πίτες με μυζήθρα και μπαχαρικά και στη συνέχεια στο νεκροταφείο για να ασπρίσουν και να στολίσουν με λουλούδια τους τάφους.
Στην Κω, ενώ οι μεγάλοι ασχολούνται με τις πασχαλινές δουλειές και τον εκκλησιασμό, τα παιδιά προετοιμάζονται για την Ανάσταση. Παίρνουν μεγάλα κλειδιά από εκείνα που είχαν οι παλιές κλειδαριές, δένουν με ένα σχοινί το κλειδί με μπαρούτι και βάζουν το καρφί στην τρύπα του κλειδιού, το βράδυ της Ανάστασης το χτυπούν δυνατά στον τοίχο για να εκπυρσοκροτήσει. Άλλοι κόβουν μακριές λωρίδες χαρτιού, βάζουν στην άκρη της κάθε λωρίδας μπαρούτι και ένα φιτίλι, την τυλίγουν τριγωνικά, ώστε να προεξέχει το φυτίλι που το ανάβουν και από την ώρα που ο παπάς λέει το «Χριστός Ανέστη». Το πρωί του Μ. Σαββάτου, η εκκλησία στρώνεται με μικρά μοβ μυρωμένα λουλούδια του βουνού που λέγονται λαμπρές. Οι νοικοκυρές φτιάχνουν τις λαμπρόπιττες και το γεμιστό αρνί.
Στο νησί της Κάσου ξεχωρίζουν από τα φαγητά τα κασιώτικα ντολμαδάκια που αποτελούν τοπική σπεσιαλιτέ, τα οποία παρασκευάζουν κατά χιλιάδες(!) οι γυναίκες του νησιού ενώ από τα πιο χαρακτηριστικά πανηγύρια είναι αυτό του Αϊ Γιώργη στις Χαδιές, την Τρίτη μετά το Πάσχα στο οποίο συμμετέχουν όλοι οι κάτοικοι του νησιού.
Στη Νίσυρο, τη Μεγάλη Παρασκευή, σε όλη τη διάρκεια της περιφοράς του επιταφίου στους δρόμους και τα σοκάκια ψάλλονται τα εγκώμια από νέους και νέες του νησιού. Το Μεγάλο Σάββατο ο κόσμος γεμίζει τους ναούς για να πάρει μέρος στα «θρονιά», την ώρα δηλαδή που ψάλλεται το «Ανάστα ο Θεός…» και ο ιερέας ραίνει με ροδοπέταλα τους πιστούς, αυτοί με τη σειρά τους χτυπούν τα στασίδια των ναών και παράγεται ένας πολύ δυνατός θόρυβος. Το μεσημέρι και ύστερα από τις πρώτες κωδωνοκρουσίες, μαζεύονται όλοι στην κεντρική πλατεία του Μανδρακιού, την Ηλικιωμένη, όπου γίνεται ο λεγόμενος «πόλεμος», όπως έχει καθιερωθεί να λέγεται τα τελευταία χρόνια με χρήση διαφόρων βεγγαλικών που ετοιμάζουν όλους για τον ερχομό της Ανάστασης. Την Κυριακή του Πάσχα γίνεται η λιτάνευση της εικόνας της Αναστάσεως στους δρόμους του νησιού και καταλήγει στους ναούς που τελείται ο εσπερινός της Αγάπης. Μετά όλοι μαζεύονται οικογενειακά και γιορτάζουν με το καθιερωμένο κατσικάκι, το λεγόμενο «καππαμάς», το οποίο στη Νίσυρο συνηθίζεται να μαγειρεύεται στο φούρνο γεμιστό με ρύζι.
Στη Σύρο, την πρωτεύουσα των Κυκλάδων, Καθολικοί και Ορθόδοξοι Χριστιανοί γιορτάζουν ταυτόχρονα το Άγιο Πάσχα. Η κατανυκτική αυτή ατμόσφαιρα, δημιουργεί εκ των πραγμάτων μοναδικό κλίμα για τον εορτασμό του Πάσχα όπως επισημαίνει μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο Πέτρος Βασιλάκης. Ειδικά τη Μεγάλη Πέμπτη, όπου οι Ορθόδοξες εκκλησίες στολίζουν με λουλούδια τον Επιτάφιο και τη Μεγάλη Παρασκευή οι Επιτάφιοι τόσο των Ορθόδοξων όσο και των Καθολικών εκκλησιών βγαίνουν στους δρόμους και συναντιούνται στην πλατεία Μιαούλη. Το Μεγάλο Σάββατο, οι εκκλησιαζόμενοι χτυπούν δυνατά τα στασίδια τους κατά τη διάρκεια της πρώτης αναστάσιμης λειτουργίας και τα μεσάνυχτα γιορτάζουν με κατάνυξη την Ανάσταση του Χριστού. Την Κυριακή του Πάσχα, φυσικά όλοι συγκεντρώνονται για το πατροπαράδοτο αρνί στη σούβλα και το τσούγκρισμα των αβγών.
Στη Νάξο, οι μέρες του Πάσχα είναι ιδιαίτερα κατανυκτικές και ειδικά στα κατοικημένα χωριά του νησιού τα οποία διατηρούν πολλά από τα ήθη, έθιμα και στοιχεία της παλαιάς εποχής.
Μια παράδοση των παλαιών εποχών είναι το όμορφο πασχαλινό έθιμο της «Κούνιας». Το έθιμο αυτό, το οποίο συνηθίζεται την Δευτέρα του Πάσχα, θέλει τους νέους του χωριού να στήνουν αυτοσχέδιες κούνιες στα σοκάκια του χωριού και να κουνάνε τα κορίτσια απαγγέλλοντας τους αυτοσχέδιους στίχους.
Tα παλαιότερα χρόνια οι νοικοκυρές ζύμωναν και έψηναν το ψωμί της εβδομάδας κάθε Σάββατο. Το Σάββατο του Λαζάρου συνήθιζαν μαζί με τα άλλα ψωμιά να παρασκευάζουν και ψωμιά σε σχήμα ανθρώπου η στενόμακρες φραντζόλες όπου μέσα είχαν σταφίδες και καρύδια και από πάνω ολόκληρα καρύδια.
Αυτά τα ψωμιά τα ονόμαζαν Λαζαράκια ή πούλους και τα τα φιλούσαν να τα καταναλώσουν την Μεγάλη Παρασκευή, ημέρα αυστηρής νηστείας. Την ημέρα αυτή (Μεγάλη Παρασκευή) στην Παναγία Δροσιάνη, βυζαντινή, πρώτο χριστιανική εκκλησία, κάτω από το χωριό Μονή, εφαρμόζεται ένα έθιμο που θεωρείται ότι ξεκίνησε από την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Λέγεται ότι οι καλόγριες της Μονής ζύμωναν πούλους και τα μοιράζουν στους πιστούς την συγκεκριμένη μέρα. Το έθιμο αυτό διατηρείται μέχρι τις μέρες μας, όπου ο φούρνος του χωρίου Μονή, παρασκευάζει αρτίδια με ξηρούς καρπούς και το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής στην Παναγία Δροσιανή ευλογούνται και μετά την Ιερή Αποκαθήλωση μοιράζονται στους προσκυνητές με ρακή.
Τα Φωτισμένα Καλάμια στις Εγγαρές την Μεγάλη Παρασκευή
Τη Μεγάλη Παρασκευή, στο χωριό των Εγγαρών, η πομπή του Επιταφίου περνάει από σημεία του χωριού οπού οι νέοι έχουν συγκεντρώσει καλάμια τα οποία τα ανάβουν δημιουργώντας μια ξεχωριστή εικόνα και αίσθηση.
Χωριάτικες Παραλλαγές του Παραδοσιακού Πιάτου «Μπάτουδο» η Πατούδο
Παραδοσιακό φαγητό το Πάσχα είναι το Πατούδo, γεμιστό κατσικάκι με ρύζι και χορταρικά (σεφουκλα, φρέσκο κρεμμύδι μάραθο και αλλά).
Στη Φολέγανδρο, όπως σημειώνει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο δήμαρχος του νησιού Κυριάκος Μαρινάκης, αυτό που κυριαρχεί ως έθιμο μόλις πλησιάζουν οι ημέρες του Πάσχα, είναι το ασβέστωμα σε όλα τα σοκάκια του νησιού, από όλο τον πληθυσμό. Συμμετέχουν όλοι στο νησί. Από παιδιά 6 ετών έως και όλοι οι ενήλικες δίνοντας έτσι τον δικό τους ρυθμό στο έθιμο αυτό. Πλακόστρωτα, πλατείες κεντρικοί δρόμοι και σοκάκια στη Φολέγαδρο, ζωντανεύουν όλοι με τις πινελιές του λευκού χρώματος.
Οι προετοιμασίες των κατοίκων ξεκινούν αρκετές μέρες νωρίτερα, ώστε να υποδεχθούν την Εικόνα της Παναγίας με πεντακάθαρες πλατείες και δρόμους, φρεσκοασπρισμένες ντάμες και πασχαλινά φαγητά και γλυκά.
Την Κυριακή του Πάσχα, η Εικόνα της Παναγίας ξεκινάει τη διαδρομή της από τον ναό της Παναγίας προς τη Χώρα. Στην πλατεία της Πούντας την υποδέχεται ο κόσμος και την συνοδεύει σε όλους τους δρόμους και τα σπίτια του χωριού. Ντόπιοι και επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να κεραστούν και να γευτούν τοπικά πασχαλινά εδέσματα και ποτά, σε όλα τα σπίτια που υποδέχονται την εικόνα. Με την δύση του ηλίου η εικόνα παραδίδεται στους κατοίκους από την Άνω Μεριά και μεταφέρεται με τα πόδια έως την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, όπου και διανυκτερεύει μετά την τέλεση του εσπερινού.
Η Δευτέρα του Πάσχα βρίσκει την εικόνα να περιφέρεται από νωρίς σε όλα τα σπίτια της Άνω Μεριάς, πάντα συνοδεία του κόσμου και πάντα με τα πόδια ενώ δεν λείπουν οι εορταστικοί πυροβολισμοί και τα βαρελότα. Αργά το απόγευμα, η εικόνα παραδίδεται στους Χωραΐτες, οι οποίοι την επιστρέφουν στην Χώρα για να διανυκτερεύσουν στον ναό της Παντάνασσας στο Κάστρο.
Την Τρίτη, η Εικόνα θα ακολουθήσει την μεγαλύτερη διαδρομή ξεκινώντας αρχικά για τον Πετούση, θα συνεχίσει για το Λιβάδι και θα καταλήξει στον Καραβοστάση ευλογώντας όλα τα σπίτια αλλά και τα καΐκια του λιμανιού. Καιρού επιτρέποντος, η εικόνα επιβιβάζεται σε ένα από τα καΐκια και συνοδεία των άλλων κάνει μια σύντομη διαδρομή στους κοντινούς όρμους. Το Πάσχα ολοκληρώνεται την Τρίτη το απόγευμα, με την επιστροφή της Εικόνας στο Ναό της Παναγίας πάνω από την Χώρα.
Στο νησί Δονούσα των Κυκλάδων, το Πάσχα έχει το δικό του χρώμα και άρωμα. Όπως περιγράφει μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο κάτοικος του νησιού Δημήτρης Πράσινος, στους ξυλόφουρνους του νησιού οι κάτοικοι,, φουρνίζουν το παραδοσιακό γεμιστό κατσίκι. Το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου οι γυναίκες ζύμωναν παραδοσιακά γλυκοκούλουρα και το ψωμί του Πάσχα, ενώ ψήνουν τα βαμένα κόκκινα αυγά μέσα στον ίδιο φούρνο. Το αποτέλεσμα, ειδικά για τα κουλούρια αποτελούσε ένα είδος «συναγωνισμού» μεταξύ νοικοκυρών. Η διαδικασία ήταν αυστηρά γυναικεία υπόθεση και αποτελούσε σημαντικό μέρος της προετοιμασίας για την Ανάσταση. Το απόγευμα του Μεγάλου Σαββάτου οι νοικοκυρές ετοιμάζουν το παραδοσιακό γεμιστό κατσίκι, σπανιότερα αρνί. Ο φούρνος ξαναζεσταινόταν γύρω στις 6-7 μ.μ. και το κατσίκι ψηνόταν σε μεγάλα πήλινα ταψιά που ονομάζονται «λακανίδια». Η διαδικασία ολοκληρωνόταν περί τις 8:30-9:00 μ.μ., οπότε οι κάτοικοι ετοιμάζονταν να μεταβούν για την Ανάσταση στην ενορία του κεντρικού χωριού, τον Σταυρό, συχνά διανύοντας αποστάσεις μίας ώρας με τα πόδια από άλλα χωριά.
Ένα άλλο παραδοσιακό έθιμο στη Δονούσα, είναι το «πασκιάτικο» για τις οικογένειες με πένθος. Κατά την Ανάσταση, οι οικογένειες που είχαν πρόσφατο θάνατο μέσα στη χρονιά ετοίμαζαν «πασκιάτικο»: κομμάτια ψωμιού, άσπρα αυγά και ντόπια προϊόντα (μυζήθρα, τυρί) σε μεγάλα πανέρια. Ο παπάς ευλογούσε τα δώρα και στο τέλος της λειτουργίας αυτά μοιράζονταν με κοφίνια στον κόσμο «για τη ψυχή» του εκλιπόντος. Το έθιμο αναδεικνύει τη νοικοκυροσύνη και τη συλλογικότητα της κοινότητας με έμφαση στα ντόπια αγαθά.
Το πρωί της Κυριακής, οι κάτοικοι άνοιγαν τους φούρνους και έβγαζαν το γεμιστό κατσίκι για το μεσημεριανό. Ακολουθούσε η «δεύτερη Ανάσταση» στο εξωκλήσι της Παναγίας, περίπου 500 μέτρα έξω από τον Σταυρό, όπου ο παπάς μοίραζε κόκκινα αυγά και τσούγκριζε με τους πιστούς. Έπειτα, όλοι κατέβαιναν στα παραλιακά μαγαζιά για το κάψιμο του Ιούδα: έναν αχυράνθρωπο σταυρωμένο πάνω σε πάσαλο με πυροτεχνήματα που διαλύεται εν μέσω χειροκροτημάτων ενώ στη συνέχεια ξεκινούν γλέντια με περισσότερα πυροτεχνήματα.
Στα Κουφονήσια, τις άγιες ημέρες του Πάσχα ξεχωρίζει ο στολισμός του Επιταφίου όπου γίνεται με τρόπο κατανυκτικό, ενώ το μοιρολόι της Παναγίας την Μεγάλη Πέμπτη, αποτελεί ιδιαίτερα συγκινητικό γεγονός. Ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου τον οποίο ακολουθούν όλοι οι κάτοικοι του νησιού, κρατώντας στα χέρια τους κερί αναμμένο ή φαναράκια.
