Με αφορμή την καλοκαιρινή της περιοδεία, η Ταμίλα Κουλίεβα μιλά στο ένθετο Τύπος TV και τη δημοσιογράφο Μαρία Ανδρέου, φωτίζοντας με συγκίνηση τις ρίζες του ελληνικού θεάτρου και ανοίγοντας ταυτόχρονα ένα παράθυρο στο σήμερα, εκεί όπου η τεχνητή νοημοσύνη διαμορφώνει ήδη την καθημερινότητα και τις σχέσεις μας με τον κόσμο. Με το βλέμμα της στραμμένο με θαυμασμό στους ηθοποιούς των παλιών μπουλουκιών, αλλά και με οξυδέρκεια απέναντι στη νέα πραγματικότητα, η δημοφιλής πρωταγωνίστρια και σκηνοθέτιδα επιλέγει να αφηγηθεί ιστορίες που γεφυρώνουν το παρελθόν με το παρόν. Στο κέντρο αυτού του διαλόγου βρίσκεται η τεχνητή νοημοσύνη: φιλική και χρήσιμη, όπως λέει, μα ταυτόχρονα ένας «καθρέφτης» που δεν γνωρίζει από συναίσθημα.
Η Κουλίεβα δεν κρύβει τη συγκίνησή της όταν ανατρέχει στα μπουλούκια, εκεί όπου «σφυρηλατήθηκε» μια ολόκληρη γενιά ηθοποιών μέσα από την περιοδεία, τις πρόχειρες σκηνές, τα αλλεπάλληλα ανεβάσματα, τη σωματική κόπωση και την αγάπη για το κοινό. Σε αυτό το πλαίσιο, θυμάται τη Ζωή Βουδούρη, μια ηθοποιό με ήθος και τρυφερότητα, που της μετέφερε με κάθε λεπτομέρεια τις σκληρές αλλά δημιουργικές συνθήκες των μπουλουκιών. Η Βουδούρη, όπως αφηγείται, είχε αναπτύξει μια σπάνια αντοχή: μπορούσε να στέκεται για ώρες όρθια στα γυρίσματα, να είναι πάντα ευγενική, χαμογελαστή και έτοιμη, όταν οι υπόλοιποι έφταναν στα όριά τους. Αυτή η αντοχή δεν ήταν τυχαία· ήταν το αποτέλεσμα της μαθητείας της σε ένα θέατρο που απαιτούσε αυταπάρνηση, πειθαρχία και αφοσίωση.
Σε μια εποχή όπου οι ρυθμοί δουλειάς αλλάζουν και τα μέσα πολλαπλασιάζονται, η Κουλίεβα βλέπει στα μπουλούκια μια πολύτιμη παρακαταθήκη: τη βαθιά κατανόηση του τι σημαίνει «σκληρή δουλειά» πάνω και πίσω από τη σκηνή. Αυτή η παρακαταθήκη, όπως λέει, είναι που επιτρέπει στον ηθοποιό να στέκεται με αξιοπρέπεια μπροστά στο κοινό, να τιμά τον ρόλο και να αντέχει, ακόμη κι όταν όλα δείχνουν δύσκολα.
Η αναφορά της στην παράσταση «Απόρρητο», μία από τις πιο πρόσφατες σκηνοθετικές της δουλειές, έρχεται να κουμπώσει ακριβώς πάνω σε αυτή τη διπλή της οπτική: σεβασμός στην παράδοση, ανοιχτότητα στο καινούργιο. Το έργο συνομιλεί με το παρόν με τρόπο καίριο και επίκαιρο, καθώς καταπιάνεται με την τεχνητή νοημοσύνη και τον τρόπο που εισχωρεί στις προσωπικές και επαγγελματικές μας σχέσεις. Για την Κουλίεβα, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια τεχνολογική εξέλιξη. Είναι ένα εργαλείο άμεσο, φιλικό, βοηθητικό, ικανό να παρέχει λύσεις και συμβουλές. Κι όμως, παρά τη χρησιμότητά της, κουβαλά έναν θεμελιώδη περιορισμό: δεν «ξέρει» από συναισθήματα. Δεν μπορεί να βιώσει την τρυφερότητα ενός βλέμματος ή την ένταση μιας στιγμής επί σκηνής. Δεν είναι άνθρωπος.
Η αντίφαση αυτή –ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα και την έλλειψη συναισθήματος– γεννά ερωτήματα που η Κουλίεβα επιλέγει να βάλει στο επίκεντρο της καλλιτεχνικής της έρευνας. Πού τελειώνει η ανθρώπινη δημιουργία και πού αρχίζει η μηχανική υποβοήθηση; Πώς επηρεάζει η τεχνητή νοημοσύνη τις επιλογές μας, την κρίση μας, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον άλλον; Και, το σημαντικότερο, πώς διαφυλάσσουμε την αυθεντικότητα του συναισθήματος μέσα σε έναν κόσμο που ολοένα και περισσότερο «διαβάζεται» από αλγόριθμους;
Η ίδια δεν υιοθετεί μια τεχνοφοβική στάση. Αναγνωρίζει τα οφέλη, τη διευκόλυνση που μπορεί να προσφέρει στη γνώση, στην οργάνωση, στη διδασκαλία, ακόμα και στη δημιουργική διαδικασία. Αντιπροτείνει, ωστόσο, έναν δρόμο που περνά από τη συνείδηση και τη μέριμνα: να χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη ως αρωγό και όχι ως υποκατάστατο της ανθρώπινης εμπειρίας. Να θυμόμαστε ότι ο «καθρέφτης» μπορεί να αντανακλά, αλλά δεν μπορεί να αισθανθεί.
Η ιστορία της Ζωής Βουδούρη γίνεται, έτσι, ένα ζωντανό παράδειγμα αυτού του μέτρου. Η αντοχή, η ευγένεια, η επαγγελματική συνέπεια και η χαρά της προσφοράς που χαρακτήριζαν την παλιά γενιά είναι ακριβώς οι ποιότητες που δεν «κωδικοποιούνται» εύκολα. Καλλιεργούνται στο πεδίο, πάνω στην πράξη, από βράδυ σε βράδυ, από πόλη σε πόλη. Και είναι αυτές οι ποιότητες που, κατά την Κουλίεβα, οφείλουμε να φροντίσουμε, ειδικά τώρα που η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται ευκολίες αλλά όχι υποκαταστάσεις του ανθρώπινου βάθους.
Τεχνητή νοημοσύνη: ο καθρέφτης της εποχής μας
Στο «Απόρρητο», η τεχνητή νοημοσύνη δεν παρουσιάζεται ως απειλή, αλλά ως καθρέφτης: αντανακλά τις επιλογές μας, τις αγωνίες μας, τις απορίες μας. Αν δείχνει «έξυπνη» ή «ανθεκτική», είναι επειδή της το επιτρέπουν τα δεδομένα που της προσφέρουμε. Εκεί βρίσκεται και η μεγάλη ευθύνη του δημιουργού και του θεατή: να ρωτά, να αμφιβάλλει, να κρίνει. Η σκηνή γίνεται τόπος συνάντησης ανθρώπων που μοιράζονται ερωτήματα, όχι απαντήσεων που προσφέρονται έτοιμες από έναν αλγόριθμο.
Θέατρο και τεχνητή νοημοσύνη: μια συνάντηση με ερωτήματα
Το θέατρο, από τη φύση του, είναι τέχνη ζωντανή και ανεπανάληπτη. Κάθε παράσταση είναι μοναδική, γεμάτη απρόβλεπτες αναπνοές και μικρές αποκλίσεις που τη φορτίζουν συναισθηματικά. Σε αυτό το πλαίσιο, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να σταθεί χρήσιμη ως εργαλείο προετοιμασίας, ανάλυσης ή έμπνευσης, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη συναλλαγή των σωμάτων στον χώρο, το τρέμουλο της φωνής, το ανεπαίσθητο βλέμμα που αλλάζει τη ροή μιας σκηνής. Εκεί ακριβώς, ανάμεσα στη βοήθεια και τον περιορισμό της, γεννιέται η γόνιμη καλλιτεχνική συζήτηση που επιδιώκει η Κουλίεβα.
Καθώς το καλοκαίρι την βρίσκει στον δρόμο, σε επικοινωνία με το κοινό ανά την Ελλάδα, η ηθοποιός και σκηνοθέτιδα συνεχίζει να επαναλαμβάνει το ίδιο ουσιώδες μήνυμα: να κοιτάμε μπροστά χωρίς να ξεχνάμε από πού ερχόμαστε. Να τιμάμε το πάθος και την επιμέλεια των παλιών, να δοκιμάζουμε τα εργαλεία του νέου με κριτικό πνεύμα, να αφήνουμε τον άνθρωπο να προηγείται.
Στο τέλος της ημέρας, αυτό που μένει είναι η συνάντηση. Ο ηθοποιός με τον ρόλο, ο δημιουργός με το κείμενο, ο θεατής με τον εαυτό του. Σε αυτή τη συνάντηση, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να σταθεί δίπλα μας, να μας οργανώσει, να μας πληροφορήσει, να μας προτείνει. Μα δεν μπορεί να μας αγαπήσει, ούτε να μας παρηγορήσει. Κι ίσως γι’ αυτό, όπως εύστοχα επισημαίνει η Ταμίλα Κουλίεβα, είναι πια μέσα στη ζωή μας ως ο καθρέφτης μας: μια αντανάκλαση που μας προκαλεί να θυμηθούμε τι είναι εκείνο που, τελικά, μόνο ο άνθρωπος μπορεί να νιώσει και να δημιουργήσει.
