Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκονται για άλλη μια φορά οι προσπάθειες αποτροπής του πολέμου μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν, όμως η εξεύρεση κοινού εδάφους μεταξύ των δύο χωρών σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης έχει καταστεί ιδιαίτερα δύσκολη, τόσο εξαιτίας της κλιμάκωσης των αμερικανικών απαιτήσεων, όσο και από την ιδεολογική προσήλωση του Ιράν στο δικαίωμα εμπλουτισμού ουρανίου.
Οι φιλοδοξίες του Ιράν να εφαρμόσει το δικό του πυρηνικό πρόγραμμα χρονολογούνται πριν από την επικράτηση του θεοκρατικού καθεστώτος το 1979 και εντοπίζονται στα μέσα της δεκαετίας του 1970, όταν ο Σάχης ανακοίνωσε σχέδια για την κατασκευή 20 πυρηνικών σταθμών.
Στην καρδιά του προγράμματος βρισκόταν η επιθυμία για εθνική κυριαρχία και δύναμη, που συμβολιζόταν από την ικανότητα εμπλουτισμού ουρανίου. Αλλά το υπερβολικό τίμημα που πλήρωσε το Ιράν για να ασκήσει αυτό το δικαίωμα στη συνέχεια, με βάση τις αμερικανικές κυρώσεις, την οικονομική δυσπραγία και τώρα την πολιτική αστάθεια, εγείρει ερωτήματα ως προς τα πραγματικά κίνητρα του Ιράν.
Όταν ρωτήθηκε ποια ανάλυση κόστους-οφέλους θα μπορούσε ενδεχομένως να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ήταν ένα αξιόλογο έργο, ο υπουργός Εξωτερικών της χώρας, Αμπάς Αραγτσί, αναφέρθηκε στο κυριαρχικό δικαίωμα του Ιράν βάσει της συνθήκης μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων, στα ιατρικά οφέλη, αλλά και στο αίμα των δολοφονημένων Ιρανών πυρηνικών επιστημόνων μέχρι σήμερα. Πρότεινε έναν συμβιβασμό βάσει του οποίου μια κοινοπραξία που ενδεχομένως θα περιλάμβανε και τις ΗΠΑ θα μπορούσε να εμπλουτίσει ουράνιο στο Ιράν, αλλά επέμεινε στην απαραβίαστη κόκκινη γραμμή για την Τεχεράνη ότι το ουράνιο θα εμπλουτιζόταν εντός του Ιράν.
Ίσως η αναζήτηση μιας λογικής απάντησης είναι δύσκολη. Ο Αλί Ανσαρί, καθηγητής σύγχρονης ιστορίας στο πανεπιστήμιο Σεντ Άντριους είναι βέβαιος ότι «οι άνθρωποι που αναζητούν μια λογική εξήγηση για την προσκόλληση του Ιράν στον πυρηνικό εμπλουτισμό δεν πρόκειται να τη βρουν. Είναι βαθιά ιδεολογική, σχεδόν μια εμμονή με το εθνικό κύρος. Εξυπηρετεί επίσης έναν πολιτικό σκοπό, συμπεριλαμβανομένης της ανάδειξης της αδικίας της Δύσης. Όμως σαν συνέπεια, η άρνηση συμβιβασμού σημαίνει ότι η ιρανική οικονομία καταρρέει χωρίς κανένα πρακτικό σκοπό ουσιαστικά».
Και συνεχίζει: «Η Τεχεράνη προσπαθεί να υποστηρίξει ότι αυτό που επιδιώκει είναι εθνικό δικαίωμα, αλλά αυτό είναι ασύμβατο επειδή επιδιώκεται εις βάρος άλλων δικαιωμάτων που θα μπορούσαν να απολαμβάνουν οι Ιρανοί, όπως καλύτερα σχολεία και νοσοκομεία».
Το Ιράν άρχισε να ασχολείται σοβαρά με την πυρηνική ενέργεια το 1974, όταν η απότομη αύξηση των τιμών του πετρελαίου το μετέτρεψε σε ένα πλούσιο κράτος και ο Σάχης κατάρτισε σχέδια για την παροχή 24.000 MW ηλεκτρικής ενέργειας από 20 πυρηνικούς σταθμούς έως το 1994, με στόχο τη μελλοντική ενεργειακή αυτάρκεια, τόσο από την άποψη της παροχής ενέργειας, όσο και της τεχνογνωσίας.
Οι πυρηνικοί εμπειρογνώμονες του Σάχη πρότειναν στη Βρετανία και το Ιράν να ιδρύσουν μια κοινή πυρηνική εταιρεία που θα συνδυάζει το ιρανικό κεφάλαιο με τη βρετανική τεχνογνωσία για να επιβλέπει την ανάπτυξη της πυρηνικής βιομηχανίας στις δύο χώρες. Τα σχέδια όμως κατέρρευσαν μετά την ανατροπή του σάχη το 1979.
Έναρξη του προγράμματος
Από τότε που το Ιράν ξεκίνησε ουσιαστικά τον εμπλουτισμό ουρανίου το 2006, οι σχέσεις του Ιράν με τη Δύση έχουν στραφεί γύρω από το πυρηνικό του πρόγραμμα και τον απώτερο σκοπό του, καθώς και τους όρους υπό τους οποίους το Ιράν θα μπορούσε να έχει το δικαίωμα να εμπλουτίσει ουράνιο, συμπεριλαμβανομένου του καθορισμού των επιπέδων καθαρότητας και του μεγέθους των αποθεμάτων.
Υπήρξαν και στιγμές σημαντικής προόδου, αλλά και περίοδοι έντονης αντιπαράθεσης. Μεταξύ 2005 και 2013, ο Ιρανός πρόεδρος, Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, μιλούσε για το αναφαίρετο δικαίωμα του Ιράν σε «βιομηχανικό εμπλουτισμό βάσει της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Ουσιών», καταγγέλλοντας την υποκρισία της Δύσης στην προσπάθειά της να συγκρατήσει το Ιράν.
Ο Ανσαρί λέει ότι «η πυρηνική ενέργεια εξακολουθεί να προβάλλεται ως σύμβολο της νεωτερικότητας του Ιράν, όμως το πυρηνικό πρόγραμμα κληρονομείται σε μεγάλο βαθμό από τον σάχη της δεκαετίας του 1970 και δεν είναι τόσο σύγχρονο. Ακόμα και με πλήρεις επενδύσεις, απέχει 10 χρόνια από τη Δύση, επομένως δεν πρόκειται να συμβάλει σημαντικά στις ενεργειακές ανάγκες του Ιράν. Αντίθετα, το Ιράν μπορεί να βασιστεί σε μια τεράστια εναλλακτική πηγή ενέργειας με τη μορφή της ηλιακής ενέργειας».
Προσθέτει ότι «το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένει στο τραπέζι για να υπάρχει και διπλωματική μόχλευση – για να δικαιολογούνται συναντήσεις που προσδίδουν την επίφαση της νομιμότητας».
Ωστόσο, τα πράγματα έχουν γίνει πιο δύσκολα από την πλευρά των ΗΠΑ, οι οποίες πρόσθεσαν νέες απαιτήσεις, συμπεριλαμβανομένων περιορισμών στο βεληνεκές του πυραυλικού προγράμματος του Ιράν και τερματισμού της υποστήριξης προς οργανώσεις πληρεξουσίων στην περιοχή, όπως οι Χούθι.
Οι πύραυλοι αποτελούσαν ανέκαθεν τη ραχοκοκαλιά της ιρανικής άμυνας. Οποιαδήποτε δέσμευση του Ιράν αυτή τη στιγμή να επανεξετάσει το πυραυλικό του πρόγραμμα μοιάζει επιεικώς ανεφάρμοστη.
Ο πρώην πρόεδρος του Ιράν και μεταρρυθμιστής Χασεμί Ραφσαντζανί είχε δηλώσει κάποτε ότι «ο κόσμος του αύριο είναι ο κόσμος του διαλόγου, όχι των πυραύλων». Όμως έλαβε αμέσως την αποστομωτική απάντηση από τον ανώτατο ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ: «Οι εχθροί μας ενισχύουν συνεχώς τις στρατιωτικές και πυραυλικές τους δυνατότητες, και δεδομένου αυτού, πώς μπορούμε να πούμε ότι η εποχή των πυραύλων έχει περάσει;»
Και αυτή παραμένει η κυρίαρχη ιδεολογία εντός της οποίας καλείται να εργαστεί ο Αραγτσί.
Πηγή: The Guardian
