Η λέξη “Θεοφάνια” προκαλεί συχνά απορίες όσον αφορά τη σωστή γραφή της, ειδικά όταν αναφερόμαστε στη χριστιανική εορτή της βάπτισης του Χριστού. Η διαμάχη μεταξύ της γραφής “Θεοφάνια” και “Θεοφάνεια” αναλύεται με ενδιαφέρον από τον καθηγητή γλωσσολογίας, Γιώργο Μπαμπινιώτη, στην πρόσφατη ανάρτησή του στο Facebook.
Η εορτή των Θεοφανίων, γνωστή για την βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό, είναι σωστό να γράφεται με -ι-: Θεοφάνια. Η γραφή αυτή είναι προτιμότερη, καθώς ακολουθεί τη γλωσσική παράδοση και τη χρήση ουσιαστικών που καταλήγουν σε -ια, όπως τα Πύθια και τα Ίσθμια. Επιπλέον, η γραφή “Θεοφάνια” συνάδει με άλλες παρόμοιες λέξεις που έχουν ουδέτερο γένος και καταλήγουν σε -ια, όπως το Επιφάνια.
Η γραφή Θεοφάνεια με -ει- δικαιολογείται κυρίως ως δήλωση της πράξης ή ιδιότητας του επιθέτου “θεοφανής”, που σημαίνει “εκείνος που φανερώνει τον Θεό”. Αυτή η γραφή ακολουθεί τη λογική άλλων λέξεων, όπως διαφανής – διαφάνεια. Αν και αυτή η μορφή είναι αποδεκτή, προτιμάται να χρησιμοποιείται για να αναφέρεται σε ένα χαρακτηριστικό (π.χ. “η θεοφανής προσωπικότητα” ή “η θεοφάνεια ως ιδιότητα”), και όχι για την εορτή.
Η λέξη Θεοφάνια χρησιμοποιείται επίσης για την αρχαία εορτή στους Δελφούς, όπου οι λάτρεις του Απόλλωνα θεώρησαν το άγαλμα του θεού ως “Θεοφάνια”. Αυτός ο τύπος είναι πιο κοντά στην καθιερωμένη ορθογραφία της ελληνικής γλώσσας, καθώς τα περισσότερα αρχαία ελληνικά ουσιαστικά με ουδέτερο γένος καταλήγουν σε -ια.
Έτσι είναι προτιμότερο να χρησιμοποιούμε τη γραφή Θεοφάνια, καθώς αυτή η μορφή ακολουθεί τη γλωσσική παράδοση για τις γιορτές και τα ουσιαστικά ουδέτερου γένους. Η γραφή Θεοφάνεια με -ει- μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε άλλες περιπτώσεις, αλλά δεν είναι η ενδεδειγμένη για την εορτή των Θεοφανίων.
Αναλυτικά η ανάρτηση Μπαμπινιώτη:
«αυτοευχές» στον εορτάζοντα εαυτό μου και τον γυιο μου Δημήτρη, γεννημένους και τους δύο μας στις 6 Ιανουαρίου, ανήμερα των Φώτων (και εγγενώς «φωτισμένους»)
Και επ’ ευκαιρία: ΘεοφάνΙα ή ΘεοφάνεΕΙα;
H εορτή των Θεοφανίων είναι προτιμότερο να γράφεται με -ι-: τα Θεοφάνια. Eκτός από την γνωστή χριστιανική γιορτή των Θεοφανίων, τής βάπτισης δηλ. τού Xριστού και τής φανέρωσης τού Θεού, Θεοφάνια (τα), ήταν και αρχαία εορτή στους Δελφούς, όπου έδειχναν στους λάτρεις τού Aπόλλωνος το άγαλμά του. H γραφή Θεοφάνεια με -ει- δικαιολογείται ως δήλωση τής πράξης και ιδιότητας τού επιθ. θεοφανής: θεοφανής – θεοφάνεια, όπως διαφανής – διαφάνεια.
Ωστόσο, προκειμένου για εορτή σε ουδέτερο γένος είναι προτιμότερο να τηρηθεί η γραφή σε -ια: τα Θεοφάνια· πβ. τα Πύθια, τα Ίσθμια, τα Eπιφάνια, αλλά η επιφάνεια από το επιφανής.
