Μια μεταναστευτική κρίση στα μοναδικά χερσαία σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Αφρική έφερε την ιρλανδική προεδρία στη θέση του διαχειριστή έκτακτης ανάγκης. Η Θέουτα, ένας μικρός ισπανικός θύλακας με δυσανάλογα μεγάλο γεωπολιτικό βάρος, μετατράπηκε μέσα σε λίγες ημέρες σε σημείο αναφοράς για κάτι πολύ ευρύτερο: το κατά πόσο η Ε.Ε. μπορεί να κρατήσει σταθερό το σύστημα διαχείρισης συνόρων και να προστατεύσει την ίδια την ανθεκτικότητα της ζώνης Σένγκεν όταν δέχεται έντονη πίεση. Γι’ αυτό και την Τρίτη θα συγκληθεί έκτακτο Συμβούλιο Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, με αποκλειστικό αντικείμενο τις εξελίξεις στη Θέουτα.
Την ανακοίνωση έκανε ο Ιρλανδός υπουργός Δικαιοσύνης, Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, Τζιμ Ο’Κάλαχαν, ο οποίος θα προεδρεύσει της συνεδρίασης. Το έκτακτο Συμβούλιο έρχεται ως συνέχεια της συνάντησης του Ενοποιημένου Μηχανισμού Πολιτικής Αντιμετώπισης Κρίσεων (IPCR) που φιλοξένησε το ιρλανδικό υπουργείο, αλλά και της προγραμματισμένης συνάντησης των πρέσβεων της Ε.Ε. τη Δευτέρα, σε μια προσπάθεια να κλειδώσει γρήγορα ο πολιτικός και επιχειρησιακός συντονισμός. Την πρωτοβουλία επιβεβαίωσε και ο Ιρλανδός πρωθυπουργός, Μιχέαλ Μάρτιν, υπογραμμίζοντας ότι η Ιρλανδία «παραμένει σε στενή επαφή με όλα τα κράτη-μέλη και τα θεσμικά όργανα» ενόψει της κρίσιμης συζήτησης για τη Θέουτα.
Θέουτα: γιατί συγκαλείται έκτακτο Συμβούλιο ΥΠΕΣ της Ε.Ε.
Η έκρηξη των αφίξεων στη Θέουτα δεν παρουσιάστηκε ως ένα τυχαίο, αποσπασματικό επεισόδιο. Αντιθέτως, προέκυψε από έναν συνδυασμό νομικών εξελίξεων, μηνυμάτων που διοχετεύτηκαν στο πεδίο από δίκτυα διακίνησης, και μιας γεωπολιτικής έντασης που εδώ και χρόνια αφήνει το αποτύπωμά της στον συγκεκριμένο διάδρομο.
Στο ευρωπαϊκό επίπεδο, η συζήτηση δεν περιορίζεται στην άμεση διαχείριση ενός επεισοδίου. Η Θέουτα αντιμετωπίζεται ως «τεστ αντοχής» για το πώς η Ένωση αντιδρά όταν ένας εξωτερικός συνοριακός κόμβος πιέζεται απότομα: ποιος έχει την ευθύνη, ποια εργαλεία ενεργοποιούνται, πώς αποφεύγεται η μετάδοση της κρίσης προς το εσωτερικό της Ε.Ε., και με ποια πολιτική γραμμή αποτρέπονται μονομερείς κινήσεις που ραγίζουν το κοινό πλαίσιο.
Μια δικαστική απόφαση που άλλαξε τα δεδομένα
Στη ρίζα της κρίσης βρίσκεται μια νομική ανατροπή. Στις 29 Ιουνίου 2026, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας έκρινε ότι η διαδικασία της συνοπτικής επαναπροώθησης δεν μπορεί να εφαρμόζεται σε μετανάστες που αναχαιτίζονται ενώ επιχειρούν να φτάσουν στη Θέουτα ή τη Μελίγια διά θαλάσσης. Αντί για άμεση επιστροφή, απαιτείται η συνήθης μεταναστευτική διαδικασία, με καταγραφή και εξέταση υπόθεσης.
Το σκεπτικό ήταν τεχνικό αλλά καθοριστικό: όποιος φτάνει κολυμπώντας δεν «διασχίζει στοιχείο συγκράτησης συνόρων», δηλαδή το νομικό προαπαιτούμενο που επέτρεπε την αυτόματη επιστροφή χωρίς άνοιγμα ατομικού φακέλου. Στην πράξη, αυτό σήμαινε ότι πολλοί από εκείνους που περνούσαν γύρω από τους κυματοθραύστες του Ταραχάλ δεν μπορούσαν πλέον να επιστραφούν με συνοπτικές διαδικασίες.
Η Μαδρίτη υποστηρίζει ότι η απόφαση παρερμηνεύτηκε —και μάλιστα σκόπιμα. Ισπανοί αξιωματούχοι, ανάμεσά τους και ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ, υποστήριξαν ότι δίκτυα διακίνησης ανθρώπων παρουσίασαν την απόφαση ως «παράθυρο» μόνιμης παραμονής, ενθαρρύνοντας επικίνδυνες διελεύσεις και δημιουργώντας την εντύπωση ότι οι επιστροφές δεν θα είναι εφικτές.
Η γεωπολιτική σκιά: όταν τα σύνορα γίνονται μοχλός πίεσης
Πάνω από τη νομική διάσταση πλανάται η γεωπολιτική. Το κύμα αφίξεων ξεκίνησε τη στιγμή που το Μαρόκο φάνηκε να χαλαρώνει τους ελέγχους στα σύνορα, κάτι που ερμηνεύτηκε ευρέως ως αντίποινα για τη φιλοξενία ηγέτη του κινήματος ανεξαρτησίας της Δυτικής Σαχάρας. Η ένταση εντάθηκε λίγες εβδομάδες μετά την επίσκεψη του Σάντσεθ στην Αλγερία στις 20 Ιουλίου 2026 —μια κίνηση με ισχυρό συμβολισμό, καθώς η Αλγερία αποτελεί περιφερειακό αντίπαλο του Ραμπάτ.
Η ισπανική κυβέρνηση προσπάθησε να κρατήσει τα δύο ζητήματα χωριστά, όμως η πολιτική πίεση αυξήθηκε. Ο υπουργός Άμυνας κατηγόρησε ανοικτά το Μαρόκο για «εκβιασμό», λόγω παθητικότητας στην αποτροπή των διελεύσεων. Και το μοτίβο δεν ήταν άγνωστο: αντίστοιχο κύμα το 2021 είχε επίσης συνδεθεί με διπλωματική αντιπαράθεση για τη Δυτική Σαχάρα, ενισχύοντας την πεποίθηση ότι η μεταναστευτική πίεση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο διαπραγμάτευσης.
Ο απολογισμός στη Θέουτα και τα βήματα αποκλιμάκωσης
Στα τέλη Ιουλίου, περίπου 60.000 άνθρωποι —κυρίως νεαροί άνδρες— πέρασαν από το Μαρόκο στη Θέουτα, οδηγώντας το τοπικό σύστημα υποδοχής σε κατάρρευση. Η δομή για ασυνόδευτους ανηλίκους έφτασε να λειτουργεί στο 1.600% της χωρητικότητάς της, στοιχείο που από μόνο του δείχνει πόσο γρήγορα μπορεί να ξεπεραστεί κάθε επιχειρησιακό σχέδιο όταν η ροή είναι μαζική και αιφνίδια. Τουλάχιστον 57 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στις διελεύσεις, υπενθυμίζοντας ότι πέρα από τους αριθμούς υπάρχει και το ανθρώπινο κόστος.
Έως τις 31 Ιουλίου, οι ισπανικές αρχές ανέφεραν ότι περίπου 50.000 είχαν επιστρέψει οικειοθελώς στο Μαρόκο, πολλοί αφού δεν βρήκαν τροφή ή στέγη στον θύλακα. «Σχεδόν όλοι όσοι εισήλθαν έχουν πλέον επιστρέψει», έγραψε στο X ο Ισπανός υπουργός Εξωτερικών Χοσέ Μανουέλ Αλμπάρες, επιχειρώντας να δείξει ότι η κατάσταση στο πεδίο αποκλιμακώνεται.
Ο Σάντσεθ ανακοίνωσε σχέδια για πλωτά φράγματα γύρω από τη Θέουτα, μια λύση που, σύμφωνα με την κυβέρνηση, συμβιβάζει δύο στόχους: συμμόρφωση με την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου και αποκατάσταση της δυνατότητας άμεσων επιστροφών μέσα σε σαφέστερο επιχειρησιακό πλαίσιο.
Το πραγματικό διακύβευμα στις Βρυξέλλες: η δοκιμασία του Σένγκεν
Η κρίση της Θέουτα μετατράπηκε γρήγορα σε δοκιμασία ευρωπαϊκής συνοχής. Η Ιταλία ανέστειλε την Παρασκευή τις ρυθμίσεις ελεύθερης μετακίνησης Σένγκεν με την Ισπανία, κίνηση με βαρύ συμβολισμό, αλλά αμφισβητούμενη νομική βάση. Τυπικά, κανένα μεμονωμένο κράτος δεν μπορεί να «αναστείλει το Σένγκεν» μονομερώς, καθώς τέτοια απόφαση ανήκει στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και υπόκειται σε συγκεκριμένες διαδικασίες και προϋποθέσεις.
Ο Σάντσεθ αντέδρασε στη λογική της απομόνωσης, παραθέτοντας κατάλογο παράτυπων εισόδων στην Ε.Ε. μεταξύ 2021 και 2026, με την Ιταλία ψηλά, και επιμένοντας ότι «δεν είναι ώρα για διαιρέσεις, αλλά ώρα να συνεχίσουμε να χτίζουμε μια ισχυρή και ενωμένη Ε.Ε.». Παράλληλα, η πίεση για ταχύτητα ήρθε από τον Βορρά: 22 από τα 27 κράτη-μέλη υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή ζητώντας «κατεπειγόντως» συνάντηση των υπουργών Εσωτερικών, με τη Δανία και την Ιταλία να πρωτοστατούν, ώστε να υπάρξει συντονισμένη απάντηση και να αποτραπούν νέες ανεξέλεγκτες διελεύσεις.
Η ιρλανδική προεδρία φτάνει έτσι στην Τρίτη με διπλή αποστολή. Από τη μία, να διαχειριστεί μια κρίση που στο πεδίο δείχνει σημάδια αποκλιμάκωσης, αλλά στο θεσμικό επίπεδο έχει ήδη αποκαλύψει ρωγμές στην κοινή ευρωπαϊκή γραμμή για τα σύνορα. Από την άλλη, να επαναφέρει στο προσκήνιο τη βασική αρχή: ότι η Θέουτα δεν είναι μόνο ένα ισπανικό ζήτημα, αλλά ένας καθρέφτης της ευρωπαϊκής ικανότητας να προστατεύει τα εξωτερικά σύνορα χωρίς να υπονομεύει την ελεύθερη κυκλοφορία.
