Ο νυν πρόεδρος της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, και ο γερουσιαστής Φλάβιο Μπολσονάρο οδεύουν προς τον επαναληπτικό γύρο των προεδρικών εκλογών σε ένα κλίμα απόλυτης αβεβαιότητας. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις καταγράφουν οριακή διαφορά μεταξύ των δύο υποψηφίων, με τον μεγαλύτερο γιο του πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρο να συγκεντρώνει περίπου 47% των προτιμήσεων, έναντι 46% του Λούλα. Το αποτέλεσμα προμηνύεται αμφίρροπο και η τελική απόφαση των ψηφοφόρων αναμένεται να κριθεί από μικρές, αλλά κρίσιμες, μετατοπίσεις της τελευταίας στιγμής.
Ωστόσο, το διακύβευμα των προεδρικών εκλογών στη Βραζιλία υπερβαίνει κατά πολύ την επιλογή ανάμεσα σε δύο πολιτικούς. Η χώρα καλείται να αποφασίσει ποιον διεθνή ρόλο θέλει να διαδραματίσει τα επόμενα χρόνια: θα συνεχίσει να λειτουργεί ως ηγετική φωνή του Παγκόσμιου Νότου και υπέρμαχος ενός πολυπολικού διεθνούς συστήματος ή θα στραφεί προς μια στενότερη ευθυγράμμιση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ για τη Λατινική Αμερική;
Το διακύβευμα των προεδρικών εκλογών στη Βραζιλία και η διεθνής θέση της χώρας
Οι δύο υποψήφιοι εκφράζουν δύο σαφώς διαφορετικά οράματα για τη διεθνή παρουσία της Βραζιλίας. Ο Λούλα υπερασπίζεται την παραδοσιακή διπλωματική γραμμή της χώρας, η οποία στηρίζεται στη μη ευθυγράμμιση με τις μεγάλες δυνάμεις, στην υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας και στην ανάπτυξη σχέσεων με τον αναδυόμενο κόσμο. Αντίθετα, ο Φλάβιο Μπολσονάρο εμφανίζεται αποφασισμένος να επαναφέρει τη Βραζιλία σε μια πιο στενή τροχιά συνεργασίας με την Ουάσινγκτον, αναπαράγοντας σε μεγάλο βαθμό την εξωτερική πολιτική του πατέρα του.
Ο Λούλα έχει μετατρέψει την υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας σε βασικό σύνθημα της προεκλογικής του εκστρατείας. Καταγγέλλει τις «ξένες παρεμβάσεις» στην εκλογική διαδικασία και υποστηρίζει ότι ορισμένες από αυτές προέρχονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, με τη συνεργασία κύκλων που πρόσκεινται στην οικογένεια Μπολσονάρο. Παράλληλα, ο ίδιος ο Τραμπ έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι παρακολουθεί «πολύ στενά» τις βραζιλιάνικες εκλογές, ενώ δεν έχει κρύψει την ικανοποίησή του για τη δεξιά στροφή που, όπως υποστηρίζει, σημειώνεται σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική.
Από την άλλη πλευρά, ο Φλάβιο Μπολσονάρο προτείνει ένα σαφή αναπροσανατολισμό της βραζιλιάνικης εξωτερικής πολιτικής. Έχει υποσχεθεί την ένταξη της χώρας στην «Ασπίδα της Αμερικής», μια πρωτοβουλία περιφερειακής συνεργασίας κατά του οργανωμένου εγκλήματος, η οποία χρηματοδοτείται από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Για τον Λούλα, η συμμετοχή σε ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξάρτηση από την Ουάσινγκτον και να περιορίσει την αυτονομία της Βραζιλίας στη διαμόρφωση της περιφερειακής πολιτικής της.
Οι συμμαχίες του Φλάβιο Μπολσονάρο
Ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης έχει συγκεντρώσει τη στήριξη σημαντικών εκπροσώπων της διεθνούς δεξιάς. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται ο πρόεδρος της Αργεντινής Χαβιέρ Μιλέι, ο Κολομβιανός πολιτικός Αμπελάρντο ντε λα Εσπριέγια και ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου. Η διεθνής αυτή υποστήριξη αποτυπώνει τις ευρύτερες ιδεολογικές συγκλίσεις που διαμορφώνονται γύρω από την υποψηφιότητα Μπολσονάρο.
Το εκλογικό του πρόγραμμα προβλέπει την αποκατάσταση και εμβάθυνση των σχέσεων της Βραζιλίας με το Ισραήλ, την Αργεντινή και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι σχέσεις με τις τρεις αυτές χώρες βρίσκονται σήμερα στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων δεκαετιών, κυρίως εξαιτίας μιας σειράς πολιτικών και διπλωματικών συγκρούσεων κατά τη διακυβέρνηση του Λούλα.
Στην περίπτωση της Αργεντινής, ο πρόεδρος της Βραζιλίας αποφάσισε τον περασμένο Αύγουστο να υποβαθμίσει τις διμερείς σχέσεις στο επίπεδο του επιτετραμμένου. Η απόφαση ήρθε μετά τις επανειλημμένες προσβολές του Χαβιέρ Μιλέι προς τον Λούλα, ιδιαίτερα κατά την έναρξη της προεκλογικής εκστρατείας του Φλάβιο Μπολσονάρο. Η εξέλιξη αυτή επιβάρυνε περαιτέρω τις σχέσεις των δύο μεγαλύτερων χωρών της Νότιας Αμερικής, σε μια περίοδο κατά την οποία η περιφερειακή συνεργασία παραμένει ήδη εύθραυστη.
Η κρίση στις σχέσεις με την Ουάσινγκτον
Παρόμοιας έντασης είναι και η διπλωματική κρίση ανάμεσα στη Βραζιλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ουάσινγκτον ανακάλεσε τη βίζα του Βραζιλιάνου πρέσβη, αντιδρώντας στην καθυστέρηση της κυβέρνησης Λούλα να εξετάσει την έγκριση του Αμερικανού πρέσβη που διορίστηκε από τον Τραμπ. Η σχετική απόφαση μετατέθηκε για μετά τις εκλογές, γεγονός που ενίσχυσε την πολιτική καχυποψία μεταξύ των δύο πλευρών.
Οι εντάσεις οξύνθηκαν ακόμη περισσότερο μετά την επιβολή υψηλών δασμών στις βραζιλιάνικες εισαγωγές, τους οποίους η κυβέρνηση Λούλα ερμήνευσε ως πολιτικό ελιγμό προς όφελος του Μπολσονάρο. Παράλληλα, η συμπερίληψη δύο βραζιλιάνικων συμμοριών διακίνησης ναρκωτικών στον αμερικανικό κατάλογο τρομοκρατικών οργανώσεων προκάλεσε νέες αντιδράσεις στη Μπραζίλια.
Το επιτελείο του Λούλα έχει καταγγείλει επίσης πιθανή ξένη παρέμβαση μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Σύμφωνα με τους συνεργάτες του, η Meta έχει θέσει περιορισμούς στη δημοσίευση προεκλογικού υλικού στο Facebook και το Instagram, με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται η επικοινωνιακή στρατηγική της κυβερνητικής παράταξης. Οι καταγγελίες αυτές εντάσσονται σε μια ευρύτερη συζήτηση για τον ρόλο των τεχνολογικών εταιρειών στην πολιτική ζωή και για τα όρια μεταξύ της ρύθμισης του περιεχομένου και της πολιτικής παρέμβασης.
Ο Λούλα, οι BRICS και η αναζήτηση ενός πολυπολικού κόσμου
Ο Λούλα υπερασπίζεται μια διαφορετική αντίληψη για τη θέση της Βραζιλίας στον κόσμο. Είναι ένθερμος υποστηρικτής ενός πολυπολικού διεθνούς συστήματος, στο οποίο οι αναδυόμενες οικονομίες θα διαθέτουν μεγαλύτερη πολιτική και οικονομική επιρροή. Σε αυτό το πλαίσιο, οι BRICS αποτελούν βασικό εργαλείο της στρατηγικής του, καθώς επιτρέπουν στη Βραζιλία να ενισχύει τη συνεργασία της με χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ρωσία και η Νότια Αφρική.
Κατά την πρώτη του θητεία, ο Λούλα προώθησε ενεργά τη δημιουργία και ενίσχυση περιφερειακών θεσμών, όπως η Κοινότητα των Λατινοαμερικανικών και Καραϊβικών Κρατών (CELAC) και η Ένωση των Νοτιοαμερικανικών Εθνών (UNASUR). Η τελευταία, αν και σήμερα παραμένει ουσιαστικά ανενεργή, αποτέλεσε σημαντικό εγχείρημα πολιτικής ολοκλήρωσης της Νότιας Αμερικής.
Η πιο πρόσφατη προσπάθεια αναβίωσης αυτής της ιδέας ήταν η περιφερειακή σύνοδος κορυφής που πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 2023 στην Μπραζίλια. Παρά τις προσδοκίες, η συνάντηση δεν οδήγησε σε συγκεκριμένη συνέχεια ή σε σταθερούς μηχανισμούς συνεργασίας. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Βραζιλία στην προσπάθειά της να αναλάβει ηγετικό ρόλο στη Νότια Αμερική.
Το διακύβευμα των προεδρικών εκλογών στη Βραζιλία αφορά, επομένως, όχι μόνο την εσωτερική πολιτική κατεύθυνση της χώρας, αλλά και τη θέση της στον διεθνή συσχετισμό δυνάμεων. Η επιλογή μεταξύ Λούλα και Φλάβιο Μπολσονάρο θα καθορίσει εάν η Βραζιλία θα συνεχίσει να επενδύει στην αυτονομία, στους BRICS και στη συνεργασία του Παγκόσμιου Νότου ή εάν θα στραφεί προς μια πιο στενή σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη διεθνή δεξιά. Σε κάθε περίπτωση, το αποτέλεσμα θα έχει επιπτώσεις πολύ πέρα από τα σύνορα της χώρας.
