Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται από τη νύχτα της 26ης Απριλίου 1986, όταν ο αντιδραστήρας 4 του πυρηνικού σταθμού του Τσερνόμπιλ εξερράγη κατά τη διάρκεια δοκιμής ασφαλείας που εξελίχθηκε σε εφιάλτη.
Τα ξημερώματα εκείνης της ημέρας, στον πυρηνικό σταθμό «Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν», ξεκίνησε πείραμα ελέγχου των συστημάτων ασφαλείας. Στο πλαίσιο της διαδικασίας απενεργοποιήθηκαν κρίσιμα αυτόματα συστήματα ρύθμισης ισχύος της τέταρτης μονάδας. Ακολούθησε αλυσιδωτή αντίδραση, πολλαπλές εκρήξεις και η εκπομπή τεράστιων ποσοτήτων ραδιενέργειας στην ατμόσφαιρα.
Το δυστύχημα κατατάσσεται μέχρι σήμερα στο ανώτατο επίπεδο της Διεθνούς Κλίμακας Πυρηνικών και Ραδιολογικών Συμβάντων (INES) και θεωρείται η χειρότερη πυρηνική καταστροφή στην ιστορία.
Το ραδιενεργό νέφος εξαπλώθηκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, ενώ ολόκληρες πόλεις εκκενώθηκαν, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και τεράστιες εκτάσεις γης κρίθηκαν ακατάλληλες για κατοίκηση ή καλλιέργεια.
Οι επίσημες πηγές ανέφεραν 31 νεκρούς αμέσως μετά το δυστύχημα, κυρίως εργαζόμενους και πυροσβέστες που εκτέθηκαν σε ακραία επίπεδα ακτινοβολίας. Τα επόμενα χρόνια, οι συνέπειες στην υγεία και στο περιβάλλον συνεχίστηκαν, ενώ εκατομμύρια πολίτες σε Ουκρανία, Λευκορωσία και Ρωσία επηρεάστηκαν από τη ραδιενεργό ρύπανση.
Το Τσερνόμπιλ δεν ήταν μόνο μια τεχνολογική αποτυχία. Ήταν μια ανθρώπινη, πολιτική και περιβαλλοντική τραγωδία, που αποκάλυψε τις αδυναμίες του σοβιετικού συστήματος, τη δύναμη της συγκάλυψης, αλλά και το κόστος της καθυστέρησης στην ενημέρωση των πολιτών.
Τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το όνομα Τσερνόμπιλ εξακολουθεί να προκαλεί δέος. Η περιοχή παραμένει σύμβολο μιας πληγής που δεν έκλεισε ποτέ, ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία επανέφερε στο προσκήνιο φόβους για την ασφάλεια πυρηνικών εγκαταστάσεων.
Το ΕΡΤΝews.gr παρουσιάζει ειδικό αφιέρωμα με εικόνες από το σήμερα, ιστορικά ντοκουμέντα, μαρτυρίες επιζώντων και εργαζομένων, τις νέες απειλές αλλά και την απρόσμενη επιστροφή της φύσης.
Η νύχτα που σταμάτησε ο χρόνος
Στις 1:23 μετά τα μεσάνυχτα της 26ης Απριλίου 1986, ο αντιδραστήρας 4 εξερράγη. Η στέγη τινάχτηκε στον αέρα, φωτιά ξέσπασε στον πυρήνα και ραδιενεργά υλικά εκτοξεύθηκαν στην ατμόσφαιρα.
Οι πρώτοι που έφτασαν στο σημείο ήταν πυροσβέστες και εργαζόμενοι του σταθμού, πολλοί από τους οποίους δεν γνώριζαν τι αντιμετώπιζαν. Πολλοί έχασαν τη ζωή τους μέσα στις επόμενες ημέρες από οξεία ακτινοβολία.
Οι σοβιετικές αρχές άργησαν να αναγνωρίσουν το μέγεθος της καταστροφής. Η κοντινή Πρίπιατ εκκενώθηκε μόλις 36 ώρες αργότερα, ενώ εκατομμύρια πολίτες στην ευρύτερη περιοχή δεν είχαν ενημερωθεί εγκαίρως.
Από πρότυπη σοβιετική πόλη σε πόλη-φάντασμα
Η Πρίπιατ ήταν μια σύγχρονη πόλη της εποχής, χτισμένη για τους εργαζόμενους του σταθμού και τις οικογένειές τους. Είχε σχολεία, πολιτιστικά κέντρα, αθλητικές εγκαταστάσεις, πάρκα και πολυκατοικίες. Περίπου 50.000 άνθρωποι ζούσαν εκεί.
Σήμερα, η πόλη παραμένει εγκαταλελειμμένη.
Το λούνα παρκ που δεν λειτούργησε ποτέ, τα σκουριασμένα συγκρουόμενα αυτοκίνητα, τα σχολεία με βιβλία στα θρανία και τα παιδικά δωμάτια που έμειναν όπως εγκαταλείφθηκαν, συνθέτουν μία από τις πιο στοιχειωμένες εικόνες της σύγχρονης Ευρώπης.
Η φύση έχει καλύψει δρόμους, κτίρια και πλατείες, σαν να προσπαθεί να σβήσει τα ίχνη του ανθρώπου.
Οι άνθρωποι του καθήκοντος – οι «εκκαθαριστές»
Μετά την έκρηξη, εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες, μηχανικοί, εργάτες, γιατροί και πυροσβέστες επιστρατεύθηκαν για να περιορίσουν τις συνέπειες της καταστροφής.
Έμειναν γνωστοί ως «εκκαθαριστές» (liquidators).
Καθάρισαν μολυσμένα εδάφη, απομάκρυναν ραδιενεργά συντρίμμια, έσβησαν φωτιές, κατασκεύασαν τον πρώτο «σαρκοφάγο» γύρω από τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα και εργάστηκαν σε συνθήκες ακραίας ακτινοβολίας.
Πολλοί πλήρωσαν βαρύ τίμημα με την υγεία τους. Άλλοι δεν επέστρεψαν ποτέ.
Σαράντα χρόνια μετά, όσοι βρίσκονται ακόμη στη ζωή επιστρέφουν στον τόπο της καταστροφής για να τιμήσουν τους νεκρούς συναδέλφους τους και να θυμίσουν τι συνέβη.
Μνήμη με καμπάνα, κεριά και λουλούδια
Στην πόλη Σλαβούτιτς, που δημιουργήθηκε μετά το δυστύχημα για να στεγάσει εργαζόμενους του σταθμού, πραγματοποιήθηκε τελετή μνήμης για την 40ή επέτειο της καταστροφής.
Την ακριβή ώρα της έκρηξης, η καμπάνα του μνημείου ήχησε συμβολικά, ενώ πολίτες με κεριά και λουλούδια τίμησαν τα θύματα.
Άλλοι γονάτισαν μπροστά στο μνημείο, άλλοι άφησαν άνθη στα χρώματα της ουκρανικής σημαίας, σε μια τελετή όπου η σιωπή μιλούσε περισσότερο από τις λέξεις.
Το σήμερα: νέοι κίνδυνοι στη σκιά του πολέμου
Το Τσερνόμπιλ παραμένει κλειστό εργοστάσιο, αλλά όχι νεκρός τόπος.
Χιλιάδες εργαζόμενοι συνεχίζουν να επιβλέπουν εγκαταστάσεις, να διαχειρίζονται πυρηνικά απόβλητα και να παρακολουθούν επίπεδα ακτινοβολίας.
Το 2016 τοποθετήθηκε το νέο τεράστιο ατσάλινο προστατευτικό περίβλημα πάνω από τον αντιδραστήρα 4, ένα έργο διεθνούς συνεργασίας που θεωρήθηκε ορόσημο πυρηνικής ασφάλειας.
Ωστόσο, τον Φεβρουάριο του 2025, σύμφωνα με ουκρανικές αρχές, επίθεση με drone προκάλεσε ζημιές στο εξωτερικό κέλυφος της κατασκευής.
Η εξέλιξη αυτή επανέφερε φόβους ότι ακόμη και τόποι-σύμβολα όπως το Τσερνόμπιλ δεν μένουν εκτός πολέμου.
ΟΗΕ: Το μάθημα της διαφάνειας
Στα Ηνωμένα Έθνη, η επέτειος συνοδεύτηκε από προειδοποιήσεις για την ανάγκη έγκαιρης ενημέρωσης των πολιτών σε περιόδους κρίσης.
Η διεθνής κοινότητα υπενθύμισε ότι η καθυστέρηση και η συγκάλυψη του 1986 κόστισαν ζωές, ενώ υπογράμμισε πως όλες οι στρατιωτικές ενέργειες κοντά σε πυρηνικές εγκαταστάσεις πρέπει να σταματήσουν άμεσα.
Εκεί που έφυγε ο άνθρωπος, επέστρεψε η φύση
Η μεγαλύτερη ίσως αντίφαση του Τσερνόμπιλ βρίσκεται σήμερα στη φύση.
Στη ζώνη αποκλεισμού ζουν λύκοι, άλκες, ελάφια, αρκούδες και άγρια άλογα Πρζεβάλσκι. Δάση απλώνονται εκεί όπου άλλοτε υπήρχαν δρόμοι και καλλιέργειες.
Παρά τη ραδιενέργεια, η απουσία ανθρώπινης δραστηριότητας επέτρεψε σε πολλά οικοσυστήματα να αναγεννηθούν.
Το Τσερνόμπιλ μετατράπηκε, παράδοξα, σε ένα από τα πιο ιδιαίτερα φυσικά καταφύγια της Ευρώπης.
