Εκνευρισμός, αλλά και βαθιά απογοήτευση, επικρατεί αυτές τις ώρες στο Βατικανό, καθώς η έκτακτη έκκληση του Πάπα Λέοντα ΙΔ’ προς τους λεφεβριανούς να μην προχωρήσουν στη χειροτονία τεσσάρων επισκόπων στο χωριό Εκόν της Ελβετίας δεν εισακούστηκε.
Παρά τις προειδοποιήσεις και τη σαφή παπική θέση, η τελετή πραγματοποιήθηκε το πρωί της Τετάρτης, 1 Ιουλίου, ανοίγοντας ξανά ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο κεφάλαιο για την Καθολική Εκκλησία: τη χειροτονία επισκόπων χωρίς παπική έγκριση, μια πράξη που, σύμφωνα με το Βατικανό, αγγίζει τα όρια του σχίσματος.
Το πρωί της Πέμπτης ο καρδινάλιος Βίκτορ Μάνουελ Φερνάντεθ, επικεφαλής του Δικαστηρίου για τη Δόγμα της Πίστης, υπέγραψε διάταγμα με ιδιαίτερα αυστηρή διατύπωση. Στο έγγραφο γίνεται λόγος για «μια πράξη σχισματικής φύσης», προσδιορίζοντας ως τέτοια την «επισκοπική χειροτονία τεσσάρων πρεσβυτέρων, χωρίς παπική εντολή και ενάντια στη βούληση του Πάπα».
Η αντίδραση της Αγίας Έδρας ήταν άμεση: αφορισμός τόσο για τους δύο ιερείς που τέλεσαν τη χειροτονία, όσο και για τους τέσσερις νεοχειροτονηθέντες επισκόπους.
Χειροτονία επισκόπων χωρίς παπική έγκριση: γιατί θεωρείται «σχισματική» πράξη
Στην καθολική εκκλησιαστική τάξη, η επισκοπική χειροτονία δεν αποτελεί απλώς μια εσωτερική διοικητική πράξη ή μια «τελετουργική» ανάδειξη. Είναι γεγονός εκκλησιολογικής βαρύτητας, που αφορά την ίδια τη δομή ενότητας της Εκκλησίας και τη σχέση κάθε επισκόπου με τον Πάπα.
Γι’ αυτό και η χειροτονία επισκόπων χωρίς παπική έγκριση αντιμετωπίζεται ως αντικανονική ενέργεια: δεν παραβιάζει μόνο μια διαδικασία, αλλά αμφισβητεί ευθέως την παπική εξουσία και το θεσμικό πλαίσιο που συγκροτεί την καθολική κοινωνία.
Η διατύπωση του διατάγματος —«χωρίς παπική εντολή και ενάντια στη βούληση του Πάπα»— δείχνει ότι το Βατικανό δεν βλέπει το περιστατικό ως απλή ανυπακοή, αλλά ως κίνηση με χαρακτηριστικά ρήξης.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η κανονική γλώσσα χρησιμοποιεί τον όρο ipso facto σχίσμα, γνωστό και ως latae sententiae: μια κατάσταση που, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ενεργοποιεί αυτόματα τις συνέπειες που προβλέπει το κανονικό δίκαιο.
Ποιοι είναι οι λεφεβριανοί και τι πρεσβεύουν
Οι λεφεβριανοί συνδέονται με την Ιερατική Αδελφότητα του Αγίου Πίου Ι΄, ένα ισχυρό και ιδιαίτερα συντηρητικό κίνημα που υπολογίζεται ότι αριθμεί περίπου μισό εκατομμύριο πιστούς παγκοσμίως.
Ιδρύθηκε το 1970 με πρωτοβουλία του Μαρσέλ Λεφέβρ και από τότε βρίσκεται σε διαρκή ένταση με τη Ρώμη, κυρίως λόγω της στάσης του απέναντι στη Β’ Σύνοδο του Βατικανού και στις μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν μετά το 1963.
Οι λεφεβριανοί απορρίπτουν μεγάλο μέρος των αποφάσεων της Συνόδου, επιμένουν στη λειτουργία στα Λατινικά και αντιτίθενται στο άνοιγμα προς τις άλλες θρησκείες, αλλά και στη θεώρηση ότι η Εκκλησία πρέπει να διαλέγεται ενεργά με τον σύγχρονο κόσμο. Για τους υποστηρικτές τους, πρόκειται για υπεράσπιση της «παράδοσης».
Για το Βατικανό, όμως, αυτή η επιμονή συχνά μεταφράζεται σε αμφισβήτηση θεμελιωδών επιλογών της εκκλησιαστικής πορείας των τελευταίων δεκαετιών.
Το ιστορικό προηγούμενο του 1988 και η σκιά του σήμερα
Η σημερινή εξέλιξη δεν έρχεται σε κενό. Υπάρχει σαφές και βαρύ ιστορικό προηγούμενο: στις 30 Ιουνίου 1988, ο ίδιος ο Μαρσέλ Λεφέβρ χειροτόνησε τέσσερις επισκόπους χωρίς άδεια του τότε Ποντίφικα, Ιωάννη Παύλου Β’.
Λίγες ημέρες αργότερα, η Αγία Έδρα αφόρισε τον Λεφέβρ, τον συν-επίσκοπο που συμμετείχε στην τελετή και τους τέσσερις επισκόπους. Τότε, ο Πάπας μίλησε για «πράξη ανυπακοής» και «σχισματική πράξη», δίνοντας τον τόνο μιας σύγκρουσης που θα επηρέαζε για χρόνια τις σχέσεις της Αδελφότητας με τη Ρώμη.
Παρά τις κυρώσεις, η Αδελφότητα συνέχισε τη δράση της και δεν εξαφανίστηκε στο περιθώριο. Αντιθέτως, διατήρησε δομές, κοινότητες και διεθνή παρουσία. Μάλιστα, υπήρξε προσπάθεια προσέγγισης: το 2007, ο Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ’ προχώρησε σε μια κίνηση συμφιλίωσης, με την άρση του αφορισμού των τεσσάρων επισκόπων και με την απελευθέρωση της Παραδοσιακής Λατινικής Λειτουργίας.
Εκείνη η περίοδος δημιούργησε την αίσθηση ότι ο δρόμος προς την πλήρη αποκατάσταση ήταν, αν όχι κοντά, τουλάχιστον ανοικτός. Οι πρόσφατες εξελίξεις, ωστόσο, δείχνουν επιστροφή σε βαθιά αντιπαράθεση.
Τι σημαίνει ο αφορισμός latae sententiae και ποιες είναι οι συνέπειες
Ο αφορισμός latae sententiae δεν παρουσιάζεται από την Καθολική Εκκλησία ως «εκδικητική» τιμωρία, αλλά ως ποιμαντικό μέτρο. Δεν επιβάλλεται με την ίδια έννοια «δια χειρός του Πάπα» —όπως συμβαίνει με τον αφορισμό ferendae sententiae— αλλά συνδέεται με την ίδια την αντικανονική πράξη και τις προβλεπόμενες συνέπειές της.
Όπως διευκρινίζει η ιταλική εφημερίδα Open, πρόκειται για προσωρινό μέτρο που στοχεύει «να ευνοήσει τη μετάνοια του ατόμου και την επιστροφή του στην πλήρη κοινωνία με την κοινότητα των πιστών», κάτι που, όπως υπενθυμίζεται, είχε συμβεί και μετά το 1988.
Παράλληλα, ο αφορισμός επιφέρει συγκεκριμένους περιορισμούς: ο αφορισμένος δεν μπορεί να ασκεί ορισμένες διακονίες, ούτε να λαμβάνει μυστήρια με τον ίδιο τρόπο που θα ίσχυε υπό κανονικές συνθήκες.
Η ουσία, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη από μια απλή «διαγραφή». Ο αφορισμένος εξακολουθεί να θεωρείται βαπτισμένος και, με μια έννοια, μέλος της Εκκλησίας, όμως χάνει προσωρινά βασικά δικαιώματα της εκκλησιαστικής ζωής. Αυτή ακριβώς η διάκριση δείχνει γιατί το Βατικανό επιμένει στον ποιμαντικό χαρακτήρα της κύρωσης: στόχος δεν είναι η οριστική ρήξη, αλλά η άρση της, μέσω επιστροφής στην κανονική τάξη.
Ένα ακόμη ορόσημο στην κρίση ενότητας
Η χειροτονία επισκόπων χωρίς παπική έγκριση στο Εκόν δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ένα γεγονός με ισχυρό συμβολισμό και βαριές συνέπειες. Για το Βατικανό, πρόκειται για κίνηση που τραυματίζει την εκκλησιαστική ενότητα και αναζωπυρώνει ένα ήδη φορτισμένο ιστορικό. Για τους λεφεβριανούς, αποτελεί επιβεβαίωση μιας πορείας που θεωρούν πιστή στην παράδοση, ακόμη κι αν αυτό τους φέρνει σε ευθεία σύγκρουση με τη Ρώμη.
