Η Ευρώπη είναι η ήπειρος που θερμαίνεται με τον ταχύτερο ρυθμό στον κόσμο και, χρόνο με τον χρόνο, οι συνέπειες της κλιματικής μεταβολής παύουν να είναι ένα θεωρητικό σενάριο και γίνονται καθημερινή εμπειρία. Πέρα από τις πυρκαγιές και τους καύσωνες που έφεραν πολλές χώρες στα όριά τους αυτό το καλοκαίρι, ένας ακόμη κίνδυνος ανεβαίνει απότομα στην κορυφή της ατζέντας: η ξηρασία. Η παρατεταμένη έλλειψη βροχοπτώσεων, σε συνδυασμό με θερμοκρασίες υψηλότερες από το κανονικό, αρχίζει να επηρεάζει τις υποδομές, την ενέργεια, την αγροτική παραγωγή και τις μεταφορές σε ολόκληρη την ήπειρο.
Η εικόνα γίνεται ιδιαίτερα ανησυχητική στους μεγάλους ποταμούς της Ευρώπης. Ο Δούναβης, ένας από τους σημαντικότερους υδάτινους δρόμους της ηπείρου, βρίσκεται για ημέρες σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Όταν η στάθμη πέφτει, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην πλοήγηση: τα ποτάμια λιμάνια λειτουργούν στα όριά τους, η διακίνηση εμπορευμάτων δυσκολεύει και η τροφοδοσία κρίσιμων μονάδων παραγωγής ενέργειας γίνεται πιο επισφαλής. Η ξηρασία, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς ένα «καιρικό φαινόμενο»· μετατρέπεται σε παράγοντα που δοκιμάζει την αντοχή ολόκληρων συστημάτων.
Πίεση σε μεταφορές και ενέργεια
Χώρες κατά μήκος του Δούναβη, με πρώτη την Ουγγαρία, παρακολουθούν τη στάθμη του ποταμού με αυξημένη εγρήγορση. Οι αρχές καταγράφουν μικρές, προσωρινές αυξήσεις — για παράδειγμα, αναφέρθηκε άνοδος κατά εννέα εκατοστά από το χαμηλό επίπεδο που σημειώθηκε την Κυριακή, ενώ υπήρχαν προβλέψεις για βροχές στις λεκάνες απορροής της Αυστρίας.
Ωστόσο, σε τέτοιες συνθήκες η «ανάσα» είναι συχνά εύθραυστη: ένα σύντομο επεισόδιο βροχοπτώσεων δεν αρκεί πάντα για να αναστρέψει μια μακρά περίοδο υδρολογικού ελλείμματος.
Η ανησυχία δεν είναι θεωρητική, ιδίως όταν στο παιχνίδι μπαίνει η ενεργειακή ασφάλεια. «Ο πυρηνικός σταθμός του Πάκς είναι σε λειτουργία», ανέφερε ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Πέτερ Μάγιαρ, σε ανάρτησή του στο Facebook. Η ανάγκη για τέτοιες διευκρινίσεις υπογραμμίζει το πόσο στενά συνδέονται τα χαμηλά νερά με τη λειτουργία μονάδων που βασίζονται σε επάρκεια υδάτινων πόρων — είτε για ψύξη είτε για τη συνολική επιχειρησιακή τους σταθερότητα.
Στη Ρουμανία, τα χαμηλά επίπεδα νερού στον Δούναβη οδήγησαν τις αρχές σε ακόμη πιο δραστικές κινήσεις. Η κυβέρνηση εργάστηκε ενάντια στον χρόνο για να βυθίσει τέσσερις φορτηγίδες γεμάτες πέτρες, με στόχο να εκτρέψει το νερό προς τον μοναδικό λειτουργικό πυρηνικό αντιδραστήρα της χώρας. Το μέτρο εκτιμάται ότι θα εξασφαλίσει λίγες επιπλέον ημέρες λειτουργίας, ωστόσο το εργοστάσιο ήδη υπολειτουργεί, γεγονός που ανάγκασε τη χώρα να επιβάλει περιορισμούς στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση όπου η ξηρασία μεταφράζεται άμεσα σε περιορισμούς στην καθημερινότητα και στην οικονομία.
Ξηρασία σε «κρίσιμα» επίπεδα σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ξηρασίας, οι συνθήκες είναι αυτή τη στιγμή «κρίσιμες στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης» και έχουν «επιδεινωθεί» στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη. Το επίπεδο συναγερμού προκαλεί ανησυχία σε μεγάλο μέρος της Γαλλίας και ακόμη περισσότερο στην Κεντρική Ευρώπη και τη Ρουμανία, επιβεβαιώνοντας ότι το επίκεντρο της ξηρασίας δεν βρίσκεται —τουλάχιστον προς το παρόν— αποκλειστικά στον Νότο, όπως συχνά υπέθετε κανείς τα προηγούμενα χρόνια.
Τα παρατηρητήρια ξηρασίας της Υπηρεσίας Διαχείρισης Έκτακτων Αναγκών του προγράμματος «Κοπέρνικος» συνδέουν την τρέχουσα επιδείνωση με έναν Ιούλιο θερμότερο του μέσου όρου. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε ένα «εκτεταμένο και παρατεταμένο» κύμα καύσωνα στις αρχές του μήνα, το οποίο μετακινήθηκε από την Ιβηρική Χερσόνησο προς την κεντρική και ανατολική Ευρώπη. Όταν η θερμική επιβάρυνση συνδυάζεται με χαμηλές βροχοπτώσεις, το έδαφος στεγνώνει γρηγορότερα, μειώνεται η απορροή προς τα ποτάμια και τα υδάτινα αποθέματα πιέζονται διπλά: τόσο από την έλλειψη εισροών όσο και από την αυξημένη εξάτμιση.
Όπως εξήγησε στο RTVE.es ο Ραφαέλ Μουχιέγκο, ομότιμος καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής στο Πολυτεχνείο της Καταλονίας, οι καιρικές συνθήκες στις λεκάνες απορροής της Κεντρικής Ευρώπης —με υψηλότερες θερμοκρασίες και νωρίτερη τήξη του χιονιού— τείνουν πλέον να μοιάζουν με εκείνες που παραδοσιακά καταγράφονταν στην Ισπανία. Αυτή η μετατόπιση βοηθά να εξηγηθεί γιατί η ροή του Δούναβη μειώθηκε τόσο αισθητά, ενώ κάτι αντίστοιχο είχε παρατηρηθεί σε ορισμένα σημεία και τον Δεκέμβριο του 2018.
Και ο Δούναβης δεν είναι ο μόνος. Ο Ρήνος, ένας ακόμη νευραλγικός ποταμός για τις ευρωπαϊκές μεταφορές και την εφοδιαστική αλυσίδα, δέχεται ισχυρή πίεση και έφτασε στο χαμηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ στην περιοχή της Κολωνίας. Τα χαμηλά νερά στους ποταμούς αποτελούν την πιο ορατή ένδειξη της κρίσης, όμως πίσω από αυτήν βρίσκεται μια ευρύτερη τάση: από τον Απρίλιο, το ποσοστό χερσαίας έκτασης που πλήττεται από ξηρασία αυξάνεται σε αρκετές χώρες.
Επιπτώσεις στην αγροτική παραγωγή και οι εκπλήξεις στον ευρωπαϊκό χάρτη
Οι συνέπειες γίνονται ήδη αισθητές στον αγροτικό τομέα. Στη Γαλλία και σε χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, η συγκομιδή σταφυλιών για σαμπάνια αναμένεται να πραγματοποιηθεί νωρίτερα από ποτέ — στις 12 Αυγούστου — λόγω της ζέστης και της έλλειψης νερού. Τέτοιες μετατοπίσεις στα χρονοδιαγράμματα δεν είναι απλές «παραξενιές» της σεζόν: επηρεάζουν την ποιότητα, τις αποδόσεις, τις τιμές και, τελικά, την ανθεκτικότητα ολόκληρων παραγωγικών περιοχών.
Παράλληλα, παρουσιάζει ενδιαφέρον ότι οι νότιες χώρες που συχνά βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της ξηρασίας — όπως η Ιταλία, αλλά κυρίως η Ελλάδα και η Ισπανία — δεν έχουν ακόμη, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία της περιόδου, τον ίδιο άμεσο λόγο ανησυχίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ωστόσο, έχει ήδη προειδοποιήσει πως οι φθινοπωρινές προβλέψεις δείχνουν ότι η Κεντρική Ευρώπη μπορεί να βιώσει μήνες με χαμηλότερη βροχόπτωση από το συνηθισμένο, ενώ οι μεσογειακές χώρες ενδέχεται να κινηθούν προς μια πιο βροχερή εποχή. Αυτή η ανακατανομή της υγρασίας, ακόμη κι αν είναι προσωρινή, ανατρέπει παγιωμένες προσδοκίες και δυσκολεύει τον σχεδιασμό.
Η «έκπληξη» είναι ιδιαίτερα έντονη σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου κηρύχθηκε ξηρασία στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας. Οι βροχοπτώσεις έφτασαν μόλις στο 8% του ιστορικού μέσου όρου, ενώ ο Ιούλιος ήταν ο πιο ξηρός μήνας από τότε που ξεκίνησαν οι καταγραφές — πριν από 190 χρόνια. Πρόκειται για ένα καμπανάκι ότι η ξηρασία μπορεί να χτυπήσει με σφοδρότητα ακόμη και περιοχές που παραδοσιακά δεν θεωρούνται «υψηλού κινδύνου».
